Süni intellekt qlobal kapital dövriyyəsini necə işə saldı: 2008-ci il böhranı təkrarlana bilərmi?

Dairəvi maliyyələşdirmə modeli süni intellekt bumunu sürətləndirir, eyni zamanda dünya iqtisadiyyatındakı disbalansları dərinləşdirir. Bu mənzərə qlobal maliyyə böhranı ərəfəsindəki vəziyyəti xatırladır. 
Müəlliflər: Şon Donnan, Estel U, Xorxelina Do Rosario
Dünya maliyyə axınlarının hazırda necə hərəkət etdiyini və yeni risk zonalarının harada formalaşdığını anlamaq üçün Vaşinqton yaxınlığındakı Virciniya ştatının Loudoun dairəsinə getmək kifayətdir. İyirmi il əvvəl bu ərazi qlobal yığım artıqlığının qızışdırdığı daşınmaz əmlak bumunun mərkəzlərindən biri idi və həmin bum sonda fəlakətlə nəticələndi. Bu gün isə bölgəyə xarici kapitalın yeni dalğası gəlir. İndi həmin vəsait kiçik şəhərlər qədər elektrik enerjisi istehlak edən nəhəng məlumat mərkəzlərinin tikintisini maliyyələşdirir.
Loudoun dairəsinin və bütövlükdə dünya iqtisadiyyatının tarixindəki bu oxşarlıqlar investorları və iqtisadçıları düşündürür: hazırkı süni intellekt bumu 2007–2008-ci illərdə substandart ipoteka böhranına gətirib çıxaran eyni qeyri-sabit model üzrə maliyyələşdirilirmi? Vəd edilən mənfəətlər gecikərsə, nə baş verəcək?
Vaxtilə Loudoun dairəsi daşınmaz əmlak vergilərinin çökməsi nəticəsində yaranan büdcə boşluğunu bağlamaq üçün məlumat mərkəzlərinə mərc etmişdi. Qlobal miqyasda isə ipoteka böhranı ilə indiki süni intellekt investisiya bumu arasındakı paralellər onların təməlində duran dərin disbalanslarla bağlıdır.
Çin və Yaponiya kimi artıq yığıma malik ölkələrlə, ilk növbədə ABŞ kimi büdcə kəsiri olan dövlətlər arasındakı fərq yenidən 2007–2008-ci illər böhranından bəri ən yüksək səviyyəyə çatıb və son 150 ilin pik göstəricisinə yaxınlaşıb. Tarixən belə səviyyələr böyük sarsıntılardan əvvəl müşahidə olunub.
Bu disbalansın arxasında yenə tanış nəhənglər dayanır. Çinin yüksək rəqabətli ixracı ölkəyə rekord ticarət profisiti gətirir. ABŞ-də isə iri fiskal kəsir və 40 trilyon dollara yaxınlaşan dövlət borcu istiqraz bazarını narahat edir.
Bu amillərə yeni və potensial olaraq daha riskli proses də əlavə olunur: süni intellekt bumu qabaqcıl çiplərə nəhəng tələb yaradır. Nəticədə Cənubi Koreya və Tayvan kimi istehsalçı ölkələrdə yeni kapital axınları toplanır, daha sonra isə həmin vəsait ABŞ texnologiya şirkətlərinin və ümumi dəyəri 9 trilyon dollara çatan süni intellekt infrastrukturu proqramlarının maliyyələşdirilməsinə yönəlir.
Bu kapital dövriyyəsi artıq ABŞ xəzinədarlıq istiqrazlarının və digər ölkələrin dövlət istiqrazlarının gəlirliliyini artıraraq borca xidmət xərclərini yüksəldir. Qlobal miqyasda belə model riskləri bütün dünyaya yayır: süni intellekt "köpüyü" partlayarsa, nəticələri yalnız Silikon Vadisi deyil, Asiya və digər regionlardakı investorlar da hiss edəcək.
Bütün bunlar supergüclər arasındakı rəqabətin və müttəfiqlər arasında münasibətlərin gərginləşməsinin mümkün böhran zamanı beynəlxalq əməkdaşlığı xeyli çətinləşdirdiyi bir dünyada baş verir.
"Biz təhlükəli zonadayıq", – Parisdə yerləşən İqtisadi Siyasət Araşdırmaları Mərkəzinin (CEPR) rəhbəri Beatrise Veder di Mauro bildirir. Ötən il Yelisey sarayından ona zəng edilərək G7 liderlərinin yay görüşü üçün qlobal disbalansların vəziyyətinə dair hesabat hazırlamaq xahiş olunub.
Onun fikrincə, artan asimmetriya dağıdıcı texnoloji inqilabın, geosiyasi qeyri-sabitliyin və yeni proteksionizm dalğasının toqquşmasının nəticəsidir. Veder di Mauro artan risklərə diqqət çəkir: bir tərəfdən maliyyə itkiləri təhlükəsi dünya üzrə investorlar arasında yayılır, digər tərəfdən isə hazırda süni intellekt bumundan ən çox qazanan dar "texnodövlətlər" qrupu bu sahədən o qədər asılı vəziyyətə düşür ki, iqtisadçı bunu adətən xammal resurslarından həddindən artıq asılı ölkələrdə müşahidə olunan "Hollandiya xəstəliyi" ilə müqayisə edir.
Microsoft və Amazon Web Services-in Virciniya ştatının Oldi şəhərində yerləşən məlumat mərkəzləri.
Beynəlxalq Valyuta Fondunun proqnozları doğrularsa, dünya iqtisadiyyatında artıq yığımların məcmu artımı 2023-cü ildən 2026-cı ilin sonunadək 1,95 trilyon dollara çatacaq. Bu, 2008-ci il böhranından əvvəlki analoji üçillik dövrdə qeydə alınmış 1,5 trilyon dollarlıq artımdan üçdə bir çoxdur.
Lakin 2000-ci illərin əvvəllərində bu kapital əsasən xarici mərkəzi banklardan ABŞ xəzinədarlıq istiqrazlarına və digər borc alətlərinə yönəlir, bununla da ABŞ üçün borclanma xərclərinin aşağı qalmasına kömək edirdi. Bu gün isə tamamilə başqa dinamika işləyir.
Hazırda dövlətlər ABŞ dövlət istiqrazlarını daha az alırlar. Bunun əsas səbəbləri ABŞ dövlət borcunun artması ilə bağlı narahatlıqlar və geosiyasi risklərdir. Bunun əvəzinə yığım fondları çox vaxt özəl əllərdə cəmlənir və korporativ səhmlər və istiqrazlar kimi daha dar aktiv dairəsinə yönəldilir. Bu kapitalın mühüm hissəsi məhz süni intellekt bumunu qidalandırır.
Təkcə 2024-cü ilin əvvəlindən iyulun sonunadək xarici investorların ABŞ səhmlərinə xalis investisiyaları təxminən 1,5 trilyon dollar təşkil edib.
Bloomberg Economics-in ABŞ Maliyyə Nazirliyinin məlumatları əsasında apardığı təhlilə görə, 2025-ci ildə ABŞ səhmlərinə bütün xarici yatırımların təxminən 20%-i süni intellektlə əlaqəli sektorların payına düşüb. 2019-cu ildə bu göstərici təxminən 10% idi.
Şirkətlərin bazar dəyərinin sürətlə yüksəlməsi fonunda bu pay daha da artıb. Hətta konservativ 20%-lik qiymətləndirmə götürülsə belə, iyunun sonuna xarici investorların süni intellekt bumunun əsas sahələrində fəaliyyət göstərən ABŞ şirkətlərinin səhmlərinə yatırdığı vəsait təxminən 4,9 trilyon dollara çatıb. Bu, Almaniyanın illik ÜDM-i ilə təxminən eyni həcmdədir.
Portfel investisiyalarında olduğu kimi, zavod və elektrik stansiyalarının tikintisi kimi uzunmüddətli layihələrə birbaşa xarici investisiyalar da getdikcə daha çox süni intellekt və digər strateji sahələr ətrafında cəmlənir. BMT məlumatlarına görə, ABŞ-nin süni intellekt sahəsində dominant rolu səbəbindən varlı ölkələrdə birbaşa xarici investisiyalar inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlarla müqayisədə xeyli sürətlə artır.
Bütün bunlar paradoks yaradır: real və ticarət müharibələri dünya üzrə investisiyaları zəiflədərkən, həyata keçirilən investisiyalar getdikcə daha çox yalnız bir sənayeyə bağlanır. Halbuki süni intellektin dünyanı dəqiq necə dəyişəcəyi və bu sektorun onun maliyyələşdiyi strukturlara qarşı yerli və milli səviyyədə siyasi müqavimətə necə davam gətirəcəyi kimi çoxsaylı suallar cavabsız qalır.
Bu vəziyyət BVF iqtisadçılarını da narahat edir. Onlar bu ilin əvvəlində dərc etdikləri araşdırmada xəbərdarlıq ediblər ki, ABŞ-də biznes investisiyalarının yeni sıçrayışına səbəb ola biləcək sürətli süni intellekt tətbiqi ölkənin cari əməliyyatlar hesabı kəsirini daha da artıra bilər.
"BVF baxımından bunun qlobal kapital axınları üçün nəhəng nəticələri var", – BVF-nin baş direktorunun birinci müavini Den Kats sentyabrda Vaşinqtonda keçirilən tədbirdə bildirib. Süni intellekt bumundan danışarkən o, maliyyə bazarlarının dinamikasından tutmuş ABŞ ilə dünyanın qalan hissəsi arasındakı iqtisadi artım fərqinin genişlənməsinə qədər çoxsaylı potensial nəticələrə diqqət çəkib.
Kolumbiya Biznes Məktəbinin iqtisadçısı Stin Van Nyuverburq oktyabr araşdırmasında hesablayıb ki, 2032-ci ilə qədər süni intellektlə əlaqəli infrastruktura məcmu investisiyalar təxminən 9 trilyon dollara çatacaq. ÜDM-ə nisbətdə bu kapital xərcləri kampaniyası ABŞ tarixində ən böyük olacaq və hətta XIX əsrdəki dəmir yolu bumunu əhəmiyyətli dərəcədə geridə qoyacaq.
Bu prosesi maliyyələşdirmək üçün borc və öhdəliklər qar topası kimi böyüyür. Amazon, Microsoft, Alphabet, Meta və Oracle birlikdə icarə, satınalma öhdəlikləri və zəmanətlər üzrə ümumilikdə təxminən 3 trilyon dollarlıq razılaşmalar bağlayıblar. Üstəlik, həmin öhdəliklər şirkətlərin rəsmi balanslarında belə əks olunmur.
Bu arada Tayvanın TSMC və Cənubi Koreyanın Samsung Electronics kimi iri çip istehsalçılarının nəhəng mənfəətləri onlara böyük nağd vəsait ehtiyatları toplamağa imkan verir. Samsung-un sentyabrda başa çatan rüb üzrə ilkin əməliyyat mənfəəti rekord 107,4 trilyon vona, yəni 80,1 milyard dollara çatıb. Şirkətin sərbəst pul axını Cənubi Koreya Mərkəzi Bankının bütün valyuta ehtiyatlarının təxminən dörddə birinə bərabərdir.
Maliyyə axınları ilə yanaşı, əsas oyunçular da dəyişib. Əvvəllər profisitli ölkələrdə yığımların böyük hissəsini ABŞ xəzinədarlıq istiqrazlarına yatıran mərkəzi banklar idarə edirdi. Bu gün həmin kapitalın böyük hissəsi daha yüksək risk və gəlirlilik iştahına malik hedc-fondların və pensiya fondlarının nəzarətindədir.
2023-cü ildə Cənubi Koreyalı investorlar ABŞ səhmlərinə xalis 17 milyard dollar yatırmışdılar. Bu ilin iyulunda başa çatan son 12 ay ərzində həmin göstərici 69 milyard dollara yüksəlib.
"Asiya kapitalı ABŞ-dəki süni intellekt bumunun yanacağıdır", – HSBC-nin Honq Konqda yerləşən Asiya üzrə baş iqtisadçısı Frederik Noymann bildirib. Onun sözlərinə görə, bütün bu proses "qlobal tələb və kapital axınlarındakı qeyri-sabit disbalansların üzərinə gəlir".
"Buna görə süni intellekt investisiyalarındakı istənilən nasazlıq həm ABŞ və dollar, həm Asiya, həm də bütün dünya üçün ağrılı korreksiya yaradacaq", – o əlavə edib.
Təxminən 2,5 trilyon dollarlıq aktivləri idarə edən Invesco şirkətinin qlobal bazar strateqi Devid Çao isə burada müəyyən ironiya görür. Onun sözlərinə görə, "süni intellekt bumunu maliyyələşdirən yığımları təmin edən həmin iqtisadiyyatlar bum zəifləyərsə, əsas zərərçəkənlər arasında ola bilər".
Bununla belə, Çao hesab edir ki, hazırkı qlobal maliyyə sistemi 2008-ci il böhranı ərəfəsində olduğundan daha az həssasdır. Səbəb indiki investisiyaların fundamental olaraq daha məhsuldar xarakter daşımasıdır.
"Texnologiya realdır, onun tətbiqi realdır və aparıcı şirkətlərin bir çoxu yüksək mənfəətlidir", – o deyir. "Məni başqa məsələ narahat edir: investorların gözləntiləri tezliklə sadəcə yerinə yetirilməsi mümkünsüz həddə çata bilər".
Alphabet, Amazon, Apple, Meta, Microsoft, Nvidia və Tesla şirkətlərini birləşdirən Bloomberg Magnificent Seven indeksi 2023-cü ilin əvvəlindən bəri 380%-dən çox yüksəlib.
Atlantik Şurasının Geoİqtisadiyyat Mərkəzinin baş elmi əməkdaşı Hun Tran Tayvan və Cənubi Koreyanın profisit vəsaitlərini yenidən dollara yatırmasını 1970-ci illərdə dünya kapital axınlarının neft və qaz gəlirləri ilə müəyyənləşdirildiyi struktur dəyişikliklə müqayisə edir.
Keçmişdə Yaxın Şərq neft istehsalçıları kimi, yeni texnologiya dövlətləri də ABŞ-nin "təhlükəsizlik çətiri"ndən asılıdır və ödənişləri dollarla alırlar.
Pyer-Olivye Qurenşa. Foto: Aaron Şvarts
"Texnodollarlar bu gün neft dollarlarının yeni versiyasıdır", – o bildirir.
Bu ilin əvvəlinədək BVF-nin baş iqtisadçısı olmuş Pyer-Olivye Qurenşa hesab edir ki, dünya iqtisadiyyatı bir çox baxımdan düzgün işləyir.
"Əgər bir neçə ölkədə cəmləşən və nəhəng kapital yatırımları tələb edən texnoloji inqilab baş verirsə, həmin ölkələrin yalnız daxili yığımlara arxalanmaq əvəzinə bütün dünyadan kapital cəlb etməsi daha səmərəlidir", – o deyir.
Digər tərəfdən, Qurenşa əlavə edir ki, "hətta texnoloji inqilab da hər şeyə icazə verən kart deyil". Bəzi yan təsirlər artıq özünü göstərir.
2000-ci illərin əvvəlində Asiyadan, Yaxın Şərqin enerji istehsalçılarından və digər regionlardan gələn xalis yığım axınları ABŞ və dünyanın qalan hissəsində faiz dərəcələrinin aşağı düşməsinə kömək etmişdi. Çünki həmin vəsait ABŞ xəzinədarlıq istiqrazlarına və digər borc qiymətli kağızlarına yönəlirdi.
Bu dəfə isə əksinə, istiqraz gəlirlilikləri və faiz dərəcələri artır. Nəticədə ABŞ və digər varlı ölkələrin nəhəng dövlət borclarına xidmət xərcləri də yüksəlir. Bu, fiskal vəziyyəti pisləşdirir və istiqraz bazarlarındakı narahatlığı artırır.
Bugünkü vəziyyətin əsas fərqlərindən biri dövlət balanslarının vəziyyətidir. 1990-cı illərin sonundakı texnologiya köpüyü də faiz dərəcələrinin artmasına səbəb olmuş ola bilərdi, lakin həmin vaxt "dövlət borcunun istehsala nisbəti indiki səviyyədən iki-üç dəfə aşağı idi", – Qurenşa qeyd edir.
Bu gün yüksək faizlər daha ağrılı təsir göstərir. Borca xidmətin yüksək dəyəri mümkün böhrana cavab vermək üçün lazım olan fiskal imkanları məhdudlaşdırır.
Qlobal kapital axınlarını uzun illər izləyən mütəxəssislər üçün bütün bunlar əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha partlayışa meyilli qarışıq yaradır.
2000-ci illərin əvvəlində BVF-nin 2007–2008-ci il böhranından əvvəl artan disbalansları izləyən komandasının üzvü olmuş Can-Mariya Milesi-Ferretti hesab edir ki, inkişaf etmiş ölkələrin üzərindəki borc yükü ilə yanaşı, fundamental problem özəl investorların daha böyük rol oynamasıdır.
Məsələ yalnız beynəlxalq hedc-fondların və pensiya fondlarının süni intellektə mərc etməsində deyil. Onlar bunu edərkən çox vaxt ABŞ dövlət istiqrazlarından girov kimi istifadə edirlər. Bəzi hesablamalara görə, bu il hedc-fondların əlində olan ABŞ borc qiymətli kağızlarının həcmi 32 trilyon dollarlıq bazarın rekord 8%-nə çatıb.
FED iqtisadçıları sentyabr araşdırmasında xarici mərkəzi bankların alışlarının azalmasını və hedc-fondların ABŞ xəzinədarlıq istiqrazları bazarındakı rolunun artmasını istiqraz gəlirliliyini yüksəldən amillər sırasında göstəriblər.
"Qiymətə daha az həssas olan xarici rəsmi investorların iştirakının azalması ilə qiymətə daha həssas hedc-fondların və digər özəl investorların rolunun artması bazar dinamikasını kökündən dəyişib", – FED iqtisadçıları yazıblar. Onların fikrincə, bu dəyişiklik "şokların gəlirliliyə təsirini gücləndirə bilər".
Səbəb odur ki, mərkəzi banklar ənənəvi olaraq ABŞ suveren istiqrazlarının passiv sahibləri olub. Özəl investorlar isə başqa sahələrdə itkiləri qarşılamaq lazım gəlsə, dövlət istiqrazlarını satmağa daha meyillidirlər, Milesi-Ferretti vurğulayır.
Sadə desək, bugünkü risk Çin Mərkəzi Bankının və ya digər tənzimləyicilərin ABŞ istiqrazlarını satmağa başlaması deyil. Risk ondadır ki, bunu özəl strukturlar edə bilər.
"Bu adamlar çox sürətlə hərəkət edirlər", – Milesi-Ferretti deyir. "Şəxsən mənim üçün bütün bunlar üç-dörd il əvvəl təsəvvür ediləndən daha riskli perspektivə işarə edir".
Bu gün Loudoun dairəsində vergi daxilolmalarının 40%-dən çoxu, yəni 2026 maliyyə ilində 1,2 milyard dollar məlumat mərkəzləri tərəfindən təmin edilir. Qlobal internet trafikinin əhəmiyyətli hissəsi məhz bu obyektlərdən keçir. Bu isə süni intellekt köpüyünün partlaması halında regionu son dərəcə həssas edir.
"Zərbəni bir çox digər regiondan daha güclü hiss edəcəyik. Burada təxmin etməyə belə ehtiyac yoxdur. Biz bunu mütləq hiss edəcəyik", – dairə idarə heyətinin sədri Fillis Rendall bildirib.
Onun sözlərinə görə, yerli hakimiyyət artıq məlumat mərkəzləri ilə əlaqəli vergi gəlirlərindən ciddi şəkildə asılıdır.
Rendall hesab edir ki, Loudoundakı məlumat mərkəzləri süni intellekt modellərinin öyrədildiyi komplekslərə aid olmadığı üçün dairə digər ərazilərlə müqayisədə süni intellekt böhranına bir qədər az həssas ola bilər. Bununla belə, o etiraf edir ki, buradakı mərkəzlər modellərin işlədiyi zaman birbaşa asılı olduğu ümumi hesablama gücünü təmin edir.
Sentyabrda yerli hakimiyyət sakinlərin artan narazılığı fonunda yeni məlumat mərkəzləri üçün tikinti icazələrinin verilməsini dayandırmaq qərarına gəlib.
"Artıq son həddə çatmışıq", – Rendall deyib.
Lakin bu qərar əvvəlcədən təsdiqlənmiş obyektlərin, o cümlədən xarici kapital hesabına tikilən layihələrin inşasını dayandırmayıb.
Belə layihələrdən biri məlumat mərkəzlərinin tərtibatçısı və operatoru Yondr tərəfindən tikilən texnologiya kompleksidir. 2025-ci ildə şirkət Kanadanın La Caisse pensiya fondu və səhmləri Nyu-York Fond Birjasında ticarət olunan DigitalBridge investisiya şirkəti tərəfindən alınıb. DigitalBridge isə ötən ilin dekabrında Masayoşi Sonun rəhbərlik etdiyi Yaponiyanın SoftBank texnologiya nəhəngi tərəfindən 4 milyard dollara satın alınacağını açıqlayıb.
Layihənin indiki mərhələsində 96 meqavat elektrik enerjisi istehlak edən iki məlumat mərkəzinin tikintisi artıq başa çatıb. Son nəticədə kompleksin enerji istehlakının dörd dəfə artaraq 336 MVt-a çatması planlaşdırılır. Bu qədər elektrik enerjisi yaxınlıqdakı Vaşinqton kimi 750 min əhalisi olan bir şəhəri enerji ilə təmin etməyə kifayət edə bilər.
Loudoun sakinlərini məlumat mərkəzlərinin nəhəng enerji istehlakı və bunun elektrik tariflərinə təsiri daha çox narahat edirsə, yerli məmurlar üçün əsas problem region büdcəsinin bu sektordan asılılığıdır.
2007–2008-ci illərin fəlakətini xatırlayan və öz risklərini anlayan yerli hakimiyyət artıq mümkün süni intellekt köpüyünün partlamasına hazırlaşmağa başlayıb.
Dairə rəhbərliyi qabaqlayıcı addımlar atır. 2024-cü ildə burada məlumat mərkəzlərindən daxilolmaların potensial azalmasını kompensasiya etmək üçün 120 milyon dollarlıq xüsusi "gəlirlərin sabitləşdirilməsi fondu" yaradılıb.
Bundan əlavə, administrasiya böhran və ya texnoloji köhnəlmə səbəbindən məlumat mərkəzlərinin bağlanacağı ssenari üçün ayrıca plan hazırlayır. Nəzərdən keçirilən variantlardan biri operatorlardan avadanlığın sökülməsi xərclərini qarşılayacaq "istismardan çıxarma istiqrazları" tələb etməkdir.
Süni intellekt bumu və bunun ardınca məlumat mərkəzlərinin sürətli tikintisi şəraitində Loudoun dairəsi bir növ "sınaq poliqonuna" çevrilib, dairə idarə heyətinin nəqliyyat və torpaqdan istifadə komitəsinin sədri Laura Tekroni bildirir.
Onun sözlərinə görə, region yeni qlobal böhranın episentrində yenidən olmaq istəmir.
"Biz bunun baş verəcəyini anlayırıq, buna görə iqtisadiyyatımızı diversifikasiya etməyə çalışırıq", – Tekroni hazırda yerli büdcənin 40%-dən çoxunu təmin edən süni intellekt sənayesindən gəlirlərin qaçılmaz yavaşlaması barədə deyir.
"Bu, nəhəng paydır. Və ciddi maliyyə riskidir". / banker.az