Bezos Mask-a qarşı: milyarderlərin Ay uğrunda yeni savaşı

İlon Mask diqqətini Marsdan Ay bazasına yönəldib və indi Ceff Bezosla rəqabətdə açıq qarşıdurmaya gedir. Mask və Bezos arasında rəqabət daha da kəskinləşir — hər iki milyarder artıq birbaşa Ay uğrunda mübarizə aparır.
İllərlə Marsa can atan Mask ötən həftə gözlənilmədən elan etdi ki, SpaceX prioriteti Aya dəyişir və orada "özünü inkişaf etdirən şəhər" qurmaq niyyətindədir. Bununla o, Ayı əsas istiqamət hesab edən və bunun Blue Origin üçün üstünlük yaradacağına inanan Bezosla eyni mövqedə qərarlaşıb. Amazon-un qurucusu uzun müddətdir Ay bazasının üstünlüklərindən, o cümlədən orada zavodların yerləşdirilməsi imkanından danışır.
Birbaşa rəqabət XXI əsrin daha da qızğın kosmik yarışını vəd edir — bu dəfə dövlətlər arasında deyil, milyarderlər arasında. Onilliklər əvvəl ABŞ və SSRİ arasında Ay uğrunda mübarizə soyuq müharibənin simvoluna çevrilmişdi və hər iki tərəfin qalib gəlmək istəyi bahalı layihələri sürətləndirirdi.
İllərdir Mask və Bezos təkrar istifadə oluna bilən raketlərin yaradılmasında, NASA müqavilələri (o cümlədən Ay proqramı) uğrunda mübarizədə yarışırlar. Hər biri öz kosmik ideyalarının daha cəlbedici olduğunu sübut etməyə çalışırdı. Ay və Mars arasında seçim kosmik ictimaiyyəti iki düşərgəyə bölmüşdü.
Bir çox cəhətdən Maskın önə keçdiyi görünürdü. SpaceX kosmik buraxılış bazarında dominant mövqe qurub və aşağı Yer orbitində peyk şəbəkəsi yaradıb. Marsa uçuşun artıq bu il baş tutacağı gözlənilirdi. Bir il əvvəl Mask prezident Donald Trampın ikinci müddəti ərəfəsində və NASA-nın Ay prioritetləri ilə bağlı müzakirələr fonunda açıq şəkildə Mars planlarını müdafiə edirdi. "Biz birbaşa Marsa gedirik. Ay yayındırıcı manevrdir", — o, X platformasında yazmışdı.
Lakin Maskın mövqeyi dəyişmiş kimi görünür. Bu dəyişiklik SpaceX-in ilin sonunda IPO-ya hazırlaşması və Vaşinqtonun 2028-ci ilə qədər astronavtları Aya qaytarmaq siyasəti fonunda baş verir. Mask investorları inandırmalıdır ki, hələ Marsa raket göndərmək bacarığını sübut etməmiş bir şirkətə sərmayə qoymaq məntiqlidir. Açıq bazar investorları isə nəticələri rüblük ölçür və layihənin biznes potensialını görmək istəyir.
Mask bildirir ki, Mars planları qüvvədə qalır. Lakin hazırda diqqət "Ay Bazası Alfa" ideyasına yönəlib. O, Bezos kimi Ayda fabriklərin tikilməsindən danışır. Bu isə daha böyük planın bir hissəsidir — kosmosda süni intellekt üçün data mərkəzlərinin yerləşdirilməsi. Məhz buna görə Mask süni intellektlə məşğul olan zərərli xAI startapını SpaceX-lə birləşdirmək qərarına gəlib.
2002-ci ildə qurulan SpaceX Maskın kosmik sənayeni canlandırmaq cəhdi idi. O hesab edirdi ki, təkrar istifadə oluna bilən raketlər buraxılış xərclərini azaldacaq və kosmik səyahətləri əlçatan edəcək. Onun əsas məqsədi isə insanlığı çoxplanetli növə çevirmək və Marsa çatmaq idi.
Maskın həyatında Marsda sivilizasiya qurmaq üçün çox vaxt qalmaya bilər. Planetlərin optimal yerləşməsi isə hər 26 aydan bir yaranır. Öz planlarını bir neçə dəfə təxirə salan Mask 2024-cü ili "uçuş pəncərəsi" adlandırmışdı: bu dövrdə beş pilotsuz gəminin göndərilməsi və 2028-ci ildə insanlı missiyanın startı planlaşdırılırdı. Lakin bu, lazımi texnologiyaların hazırlanmasından asılıdır.
SpaceX bir neçə uğurlu sınaq uçuşu həyata keçirsə də, nəhəng Starship raketini hələ tam orbitə çıxarmayıb. Bundan əlavə, Marsa uçuş üçün vacib olan orbital yanacaq doldurma texnologiyası da hələ həllini tapmayıb. Şirkət, görünür, NASA qarşısında Ay proqramı üzrə bəzi öhdəlikləri də gecikdirib. Oktyabrda NASA-nın o vaxtkı rəhbəri Şon Daffi SpaceX-in Ay modulu üzrə geridə qaldığını bildirmişdi. Şirkət isə daha sadələşdirilmiş plan təklif etdiyini açıqlamışdı.
Bu şərtlərdə Marsa yönəlik planların təxirə salınması təəccüblü deyil. Mask ötən həftə bir sıra çətinlikləri etiraf edib. "Prioritetlərin dəyişməsi ondan irəli gəlir ki, təbii və ya texnogen fəlakət Yer üzündən təchizatı kəsə bilər və koloniya məhv olar. Biz 10 ildən az müddətdə özünü inkişaf etdirən Ay şəhəri qura bilərik, Mars isə 20 ildən çox vaxt tələb edir — 26 aylıq dövriyyəyə görə", — o yazıb.
Ay bazası qurmaq isə asan deyil: günəş radiasiyasından qorunma, kəskin temperatur fərqləri və materialların daşınması kimi problemlər var. Mask hesab edir ki, gələcək Starship versiyaları ilə ildə 10 mindən çox uçuş həyata keçirmək mümkün olacaq. Müqayisə üçün, SpaceX ötən il 165 buraxılış edib. Blue Origin isə 2000-ci ildən bəri xeyli az sayda buraxılış həyata keçirib.
Mask dəfələrlə Bezosun tempini ələ salıb. "Onun irəliləyiş sürəti çox zəifdir, qalan ömrü isə azdır", — Mask bir neçə il əvvəl The New York Times-a demişdi. Bezos isə əksinə, ehtiyatlı strategiyası ilə fəxr edir və şirkətinin talismanı kimi tısbağanı seçib. "Yavaş demək hamar, hamar demək sürətli deməkdir. Hər şeyi addım-addım etmək lazımdır", — Bezos 2016-cı ildə bildirmişdi.Blue Origin-in bu strategiyasının nəticəsi tezliklə görünə bilər. Şirkət ilin əvvəlində Aya ilk yük uçuşunu planlaşdırır və artıq resursları suborbital turizmdən Ay proqramına yönəldib.
Bazar ertəsi Maskın Ay istiqamətinə dönüşü gündəmdə olarkən, Bezos X platformasında heç bir şərh vermədən tısbağa şəkli paylaşdı. Mask bir neçə reaksiya verdi: "Bəlkə onlar Aya SpaceX-dən tez enəcəklər və bu məni qane edir. Amma gələcək üçün vacib olan milyonlarla ton avadanlıq və insanı Aya çatdırmaq və özünü inkişaf etdirən şəhər qurmaqdır. Bu baxımdan, bəlkə də indi biz dovşan yox, tısbağayıq".
Yarış davam edir. / banker.az