Dünya iqtisadiyyatının tam ürəyində qalmaqal

ABŞ ilə Çin arasında süni intellekt sahəsində texnoloji yarışın bütün diqqətləri özünə cəlb etdiyi bir dövrdə dünyanın ən mühüm süni intellekt şirkətinin rəhbərinin Çin casusu hesab edilən qadınla nikahdankənar münasibətdə olduğunun üzə çıxmasının misli görünməmiş qəzəb və sərt qınaq dalğası yaradacağını düşünmək olardı. Belə məsuliyyətsiz davranışın ifşa edilməsindən sonra dərhal istefa çağırışlarının səslənəcəyini və təkcə yüksəkvəzifəli menecerin özünə deyil, bütün korporasiyaya qarşı genişmiqyaslı araşdırma başlanacağını gözləmək məntiqli idi. İctimaiyyətin buna son dərəcə sərt reaksiya verməsi gözlənilirdi.
Lakin Nvidia-nın baş direktoru Censen Huanqın Çin Dövlət Təhlükəsizliyi Nazirliyinin agenti olduğu bildirilən çinli iş qadını ilə romantik münasibəti barədə xəbərlərin yayılmasından sonra Silikon Vadisi və Vaşinqtonun nüfuzlu dairələrinin təəccüblü dərəcədə sakit reaksiya verməsi daha qəribə görünür. "Hətta görkəmli insanlar da səhvlər edirlər", – deyə milyarder və hedc fond meneceri Bill Akman dünən X sosial şəbəkəsində yazıb. "Biz hamımız ona və ailəsinə dəstək olmalıyıq. Həyat davam edir". Vençur investoru Şon Maquayr vəziyyətlə bağlı beş bənddən ibarət təhlil təqdim edərək şirkət rəhbərinin "inanılmaz dərəcədə axmaq" və "Amerika üçün zərərli" addım atdığını bildirib. Lakin dərhal əlavə edib: "Şübhələnirəm ki, burada qəsdən pis niyyət olmayıb". Daha sonra isə vurğulayıb: "Mən hesab edirəm ki, Censen ABŞ-nin süni intellekt sahəsində liderliyini qoruması üçün əvəzolunmaz şəxsdir". İlon Mask da bu fikirlə razılaşıb. Bundan sonra qalmaqalın bütün faktları aydınlaşmamış sosial şəbəkələrdə yayılan paylaşımlar getdikcə daha absurd xarakter almağa başlayıb. Huanqa hətta övladlarının artıq böyüməsini əsas gətirərək haqq qazandırmağa çalışıblar.
Daha sonra Donald Tramp da Huanqın baş direktor vəzifəsində saxlanılması çağırışlarına qoşularaq onu "ləyaqətli adam" adlandırıb. Vaxtilə özünə qarşı da şəxsi xarakterli hüquq pozuntuları ilə bağlı dəfələrlə ittihamlar irəli sürülmüş prezident vəziyyətə tam sakit münasibət göstərib. "Düşünürəm ki, yəqin, onun buna hansısa izahı var", – deyə Tramp əlavə edib. Nvidia-nın Direktorlar Şurası da az güzəştə getməyib. Hadisə ilə bağlı müstəqil araşdırmanın başlanacağını elan edən Şura eyni zamanda "milli təhlükəsizliyə və ya şirkətin məxfi məlumatlarına zərər dəydiyini düşünmək üçün heç bir əsas olmadığını" vurğulayıb və rəhbərliyin "Censenə və onun komandasına etimad göstərdiyini" bildirib. Huanqın özü də dünən açıqlama verərək münasibətin olduğunu etiraf edib və araşdırma ilə əməkdaşlığa hazır olduğunu bildirib.
Baş verənləri nüfuzlu kişilərin öz aralarından birini müdafiə etməsi, texnoloji və geosiyasi təhlükəsizlik məsələlərini ikinci plana keçirən ənənəvi kişi həmrəyliyi ilə izah etmək cazibədar görünə bilər. Lakin belə yanaşma Huanqın və Nvidia-nın ABŞ siyasətində və qlobal maliyyə sistemində oynadığı həlledici rolu nəzərə almır. Şirkətin çipləri süni intellekt bumunun, bəlkə də, ən mühüm infrastruktur elementidir. Bu texnologiyalar olmadan OpenAI və Anthropic kimi şirkətlər süni intellekt modellərini nə öyrədə, nə də işlədə bilərdilər. Mövcud məlumatlara görə, milyarderlər Huanqdan onlara daha çox prosessor ayırmasını sözün əsl mənasında yalvararaq xahiş ediblər. Bu qədər böyük tələb Nvidia-nı maliyyə nəhənginə çevirib. May ayında şirkətin bazar kapitallaşması 5,7 trilyon dollara çatıb. Bu məbləğ ABŞ və Çin istisna olmaqla, dünyanın istənilən ölkəsinin iqtisadiyyatının həcmindən böyükdür.
Ötən il həmkarım Matteo Vonqla birlikdə ABŞ-ni "Nvidia dövləti" adlandırmışdıq. Bu ifadəni Səudiyyə Ərəbistanının neft dövləti adlandırılmasına bənzətmişdik. Səbəb isə Nvidia-nın son illərdə digər süni intellekt şirkətlərinin ən böyük investorlarından birinə çevrilməsidir. İyul ayına olan məlumata görə, Nvidia portfel investisiyalarının həcminin təxminən 99 milyard dollar təşkil etdiyini açıqlayıb. Bu investisiyalara OpenAI, Anthropic, SpaceX və CoreWeave kimi məlumat mərkəzi provayderlərindəki paylar da daxildir. Nəticədə dairəvi investisiya modeli formalaşıb: startaplar çiplərə böyük məbləğlər xərcləyir, Nvidia isə əldə etdiyi gəlirin bir hissəsini yenidən həmin şirkətlərə və onların rəqiblərinə yatırır. Bunun məqsədlərindən biri onların prosessor almağa davam etməsini təmin etməkdir. Nvidia-nın faktiki olaraq "Möhtəşəm yeddilik" (Magnificent Seven) texnologiya nəhənglərinin ətrafında formalaşmış ekosistemin əhəmiyyətli hissəsini ayaqda saxladığını demək üçün ciddi əsaslar var. Hazırda bu yeddi şirkət S&P 500 indeksinin ümumi bazar dəyərinin təxminən üçdəbirini təşkil edir. The Economist jurnalının məlumatına görə, "2023-cü ildən bəri ABŞ fond bazarında əldə edilən hər dollar gəlirliliyin 15 senti Nvidia səhmlərinin payına düşüb".
1993-cü ildə Nvidia-nı təsis edən Huanq şirkətin əsas fiquru olaraq qalır. Texnologiya sənayesində bir çoxları onu süni intellektin sürətli inkişafını təmin etmiş uzaqgörən rəhbər kimi qiymətləndirirlər. O, əsas mühəndislik qərarlarını şəxsən qəbul edir, çiplərin bölüşdürülməsini müəyyənləşdirir və investisiyaları təsdiqləyir. Bununla belə, onu əvəz edə biləcək aşkar namizəd yoxdur. Silikon Vadisindən kənarda isə Huanq Trampın süni intellekt siyasəti üzrə etibar etdiyi məsləhətçi və müttəfiqinə çevrilib. Sahibkarın süni intellektin bəşəriyyəti məhv edə biləcəyi təhlükəsi kimi məsələlərə münasibəti, o, bu cür panik yanaşmanın əleyhinədir, eləcə də prosessorların Çinə tədarükünü dəstəkləməsi ABŞ-nin dövlət siyasətinə birbaşa təsir göstərir. Həftəsonu üzə çıxan faktlar fonunda onun Çinə çip satışını dəstəkləyən mövqeyi xüsusi diqqətlə təhlil edilməlidir. Huanqın məhz bu müstəsna mövqeyinə görə texnologiya analitiklərindən biri CNBC-nin səhər efirində onun əvəzlənməsi ideyasını gülünc adlandırıb. Huanq unikal fiqurdur, özü bütün ABŞ iqtisadiyyatının əsas dayaqlarından birinə çevrilmiş şirkətin mərkəzində dayanır. Başqa sözlə, Nvidia faktiki olaraq maliyyə sisteminin əhəmiyyətli hissəsini özündən asılı vəziyyətə salıb. Huanq artıq uğursuzluğuna yol verilməyəcək qədər böyük fiqura çevrilib. Ola bilsin, məhz buna görə indi bu qədər insan qalmaqalın üstünü örtməyə çalışır.
Əks halda ona haqq qazandırmaq üçün göstərilən bu qədər fəal cəhdləri necə izah etmək olar? Huanqın Çin casusluğunda şübhəli bilinən qadınla əlaqələri barədə ortaya çıxan məlumatlar narahatedici görünür. Bu münasibətlərlə bağlı narahatlıqlar bir ildən çox müddət ərzində artıb. Censenlə eyni soyadı daşıyan Elis Huanq Sinqapurun məlumat mərkəzləri üzrə ixtisaslaşmış Megaspeed şirkətində çalışıb. Həmin şirkət Nvidia-nın müştərisi idi və ABŞ hökuməti onun Çin hakimiyyəti ilə mümkün əlaqələrini araşdırırdı. The New York Times qəzetinin bu gün yaydığı məlumata görə, Nvidia ABŞ Ticarət Nazirliyinin Megaspeed barəsində apardığı araşdırmaya müdaxilə edib. Bundan sonra yoxlama dayandırılıb və materiallar Ədliyyə Nazirliyinə göndərilib. Nəşrin məlumatına görə, Tramp təxminən bir il əvvəl Huanqın əlaqələri barədə hesabat alıb. Hesabatda Elisin casus ola biləcəyi ehtimalı da yer alıb. Lakin Tramp "bu kəşfiyyat məlumatlarına heç bir reaksiya verməməyi üstün tutub".
Son həftələrdə Nvidia-nın rəsmi nümayəndəsi Con Ritzo və Huanqın özü həmin qadınla münasibətlərinin qeyri-adi və ya romantik xarakter daşıdığı barədə iddiaları qəti şəkildə rədd edirdilər. İndi isə aydın olur ki, bu açıqlamalar həqiqətə uyğun olmayıb. Huanqın hər hansı mühüm korporativ sirri və ya dövlət sirri təşkil edən məlumatları açıqlayıb-açıqlamadığı hələ tam məlum deyil. Eyni zamanda casusluqda şübhəli bilinən qadınla münasibətinin Nvidia-nın Çinə yarımkeçirici ixracına qoyulan məhdudiyyətlərə qarşı mövqeyinə təsir edib-etmədiyi də aydın deyil. Bununla belə, indiyədək məlum olan bütün faktlar Huanqı, şirkət rəhbərliyini və dövlət rəsmilərini olduqca əlverişsiz vəziyyətdə göstərir. Prosesin hər mərhələsində onlar ya milli təhlükəsizlik probleminə məhəl qoymayıblar, ya da onu gizlətməyə çalışıblar.
Yeni təfərrüatlar ortaya çıxdıqca qanunvericilər seçim etməli olacaqlar: bazarların reaksiyasını əsas götürmək, yoxsa daha dərin araşdırmanın aparılmasını tələb etmək. Bu gün ticarət zamanı Nvidia-nın səhmləri 8,8%-ə qədər ucuzlaşıb ki, bu da şirkətin bazar dəyərinin 400 milyard dollar azalması demək idi. Prezident kimi qərarları həmişə fond bazarının dinamikasından ciddi şəkildə asılı olan Tramp, görünür, Nvidia-nın bazar göstəriciləri və bütövlükdə süni intellekt investisiyaları ilə sıx bağlıdır. Onun bu sahəni təhlükə altına qoya biləcək addımlar atması ehtimalı azdır. Demokratlar isə olduqca maraqlı vəziyyətə düşüblər. Onlar texnologiya oliqarxlarına, süni intellektin nəzarətsiz inkişafına və məlumat mərkəzlərinin tikintisinə qarşı fəal çıxış etdikləri, korporativ hesabatlılıq tələb etdikləri aralıq seçkilərdə yenicə məğlubiyyətə uğrayıblar. Bu gün senator Kris Kuns X sosial şəbəkəsində Huanq və Nvidia barəsində araşdırma aparılmasına çalışacağını bildirib. Huanqın istefasını tələb edən sərt təzyiqlər və ya şirkət rəhbərliyinin onun əlaqələri barədə nəyi, nə vaxt bildiyinin ətraflı araşdırılması qaçılmaz olaraq səhmlərdə volatilliyi artıracaq. Bu isə öz növbəsində davamlı artıma və genişlənməyə hesablanmış bütün süni intellekt investisiyaları ekosisteminə zərbə vuracaq. Bütün bunlar göstərir ki, Huanqla bağlı məsələnin mənəvi tərəfi Trampın və şirkətin uğurunda maliyyə marağı olan şəxslərin əsas götürdüyü mülahizələrdən köklü şəkildə fərqlənir.
Bu qalmaqal müasir texnologiya dövrünün mahiyyətini təəccüblü dəqiqliklə əks etdirən bir paradoksu da üzə çıxarır. Görünür, Huanq ABŞ texnologiya sektorunun əsas rəqibi olan Çinlə yaxın əlaqələr qurub. Halbuki Silikon Vadisi şirkətlərinin rəhbərləri özləri bildirirlər ki, məhz Çin təhlükəsi onları ciddi narahatlıqlar doğuran texnologiyaların hazırlanmasını sürətləndirməyə məcbur edir. Lakin Vaşinqton və Silikon Vadisi Nvidia rəhbərini qınamaq əvəzinə, onu müdafiə etmək üçün birləşməyə tələsirlər. Bunun səbəblərindən biri belə yanaşmanın mövcud sistemi ayaqda saxlamağa və maliyyə axınını davam etdirməyə imkan verməsidir. Süni intellekti nəyin bahasına olursa olsun inkişaf etdirmək məntiqi Çinin texnoloji nailiyyətlərini mövcudluğa qarşı ciddi təhlükə kimi qəbul etməyi tələb edir. Eyni məntiq həmin dairələri Çinlə şübhəli əlaqələrə göz yummağa da məcbur edir.
Süni intellekt sahəsində silahlanma yarışı məhz bu cür təhrif olunmuş stimullar yaradır. Bu yarışda iştirak etmək ideallaşdırılmış bir gələcəyə nail olmaq naminə absurd riskləri qəbul etməyi tələb edir. Yarışı davam etdirmək üçün iştirakçılar son dərəcə güclü koqnitiv dissonansla barışmalı və kənardan getdikcə daha anlaşılmaz və məsuliyyətsiz görünən addımlar atmalıdırlar. Huanq ətrafındakı qalmaqal bütöv dövlətlərin və onların çoxsaylı nüfuzlu vətəndaşlarının taleyi son dərəcə mürəkkəb texnoloji və maliyyə mərcinə bağlandıqda nələrin baş verdiyini aydın göstərir. Müəyyən mənada Huanq süni intellekt bumunun özünün təcəssümünə çevrilib. O, dünya iqtisadiyyatının mərkəzində dayanan, sistem miqyasında əhəmiyyətə malik fiqurdur. Hadisələrin bundan sonrakı inkişafından asılı olaraq, onun təsiri həm texnoloji sıçrayışa, həm də genişmiqyaslı böhrana yol aça bilər.