Norveç yol ayrıcında: ölkə hələ də neft və qazdan asılı olan iqtisadiyyatını şaxələndirmək üçün mübarizə aparır

Yaxın Şərqdə müharibə fonunda yanacaq qiymətlərinin artması iqtisadi inkişaf üçün başqa mənbələr axtarmaq stimulunu azaldır.
Norveç iqtisadiyyatını neft və qazdan digər mənbələrə keçirməyə getdikcə daha az maraq göstərir. Qlobal enerji təchizatında yaranan fasilələr fonunda ölkə Qərbi Avropanın enerji təminatı üçün əsas oyunçulardan birinə çevrilib.
Rusiyaya qarşı məhdudiyyətlər fonunda fosil yanacaq ixracının kəskin artmasından cəmi bir neçə il sonra Norveç enerji resurslarına tələbin yüksək qalacağı gözlənilir. Bu dəfə səbəb Yaxın Şərqdəki geosiyasi gərginlikdir. Bu isə etibarlı təchizat məsələlərini yenidən gündəmə gətirir.
Siyasi spektrin hər iki tərəfində bir-birini əvəz edən hökumətlər Norveçin neft və qazdan asılılığını azaltmağı vəd ediblər. Ekspertlər vurğulayırlar ki, bu, artıq on ildən çoxdur prioritet məsələdir: karbohidrogen ehtiyatları tükənəndə iqtisadiyyatı şaxələndirmək və onu böhranlara davamlı etmək.
İlk dəfə 1969-cu ildə neft aşkar edən bu şimal ölkəsi daxildə karbon emissiyalarını azaltmaqda nisbətən uğurlu olub. Buna elektromobillərin qabaqcıl tətbiqi və karbonun tutulması təşəbbüsləri kömək edib. Eyni zamanda, Norveç iri fosil yanacaq ixracatçısı roluna görə müharibədən qazanc əldə etməkdə ittiham olunur.
Norveç fosil yanacaq satışından əldə etdiyi gəlirləri 2.3 trilyon dollarlıq suveren rifah fonduna yönəltməklə resursla zəngin bir çox ölkədən daha uzaqgörən davransa da, iqtisadiyyata dayaq ola biləcək geniş sahələr bazası formalaşdırmaqda çətinlik çəkir.
Neft və qaz tədarükünün ümumi həcmi 2004-cü il pik göstəricisi ilə müqayisədə azalsa da, neft sektoru Norveç ixracında hələ də dominant mövqeyini qoruyur. 2025-ci ildə Norveçin xaricə satdığı malların 57%-i neft və qazın payına düşüb, xam neft satışından aylıq gəlir isə İranla müharibə başlayandan sonra rekord həddə çatıb.
Bu arada Norveç iqtisadiyyatının şaxələndirilməsi zəifləməkdə davam edir və ölkə bu göstəricidə Skandinaviya qonşularından geri qalır. Ticarət proteksionizminin güclənməsi və kronun son dövrlərdə çoxillik maksimumlara qədər möhkəmlənməsi, ehtimal ki, ixracın diversifikasiyasını daha da çətinləşdirəcək.
İqtisadi mürəkkəblik indeksi göstərir ki, Norveçlə Şimali Avropanın digər ölkələri arasında fərq 2000-ci illərin əvvəlindən bəri daha da genişlənib. Harvard Universitetinin Growth Lab bölməsi tərəfindən hazırlanmış bu göstərici ölkələr arasında iqtisadi inkişaf trayektoriyalarının niyə fərqləndiyini izah edir.
Neft və qaz Norveçin ümumi ÜDM-nin beşdə birindən çoxunu təmin etdiyindən, qalan hissənin böyük payı xidmətlərin üzərinə düşür. Burada səhiyyə, təhsil və dövlət idarəçiliyi üstünlük təşkil edir. Balıqçılıq və akvakultura ixraca nəzərəçarpacaq töhfə versə də, onların ÜDM-də payı təxminən 3%-dir.
Son illərdə külək enerjisi, "yaşıl" hidrogen və ya akkumulyator istehsalı sahəsində təşəbbüslər müxtəlif çətinliklərlə üzləşib. Bu ayın əvvəlində enerji saxlama sistemləri üçün elementlər istehsal edən Morrow Batteries ASA iflas üçün müraciət edib. Bu, ötən il geniş müzakirə olunan İsveçin Northvolt AB qrupunun çöküşündən sonra Avropada daha bir akkumulyator layihəsinin uğursuzluğu oldu.
2021-ci ildə baş nazir Yonas Qar Störenin Leyboristlər Partiyasından olan hökuməti onilliyin sonuna qədər qeyri-neft ixracını 50% artırmaq məqsədi qoymuşdu. Lakin bu hədəfə doğru irəliləyişin böyük hissəsi inflyasiya və milli valyutanın zəifləməsi ilə bağlı olub. Bu amillər nəzərə alındıqda, planın faktiki olaraq yalnız dörddə biri yerinə yetirilib.
Ölkənin Milli İxrac Şurasının ötən ilin sonunda dərc edilən hesabatında bildirilir ki, bu ilki büdcə ixtisarları həmin səyləri zəiflədir. Bu məsləhətçi qurum sözügedən məqsədə dəstək üçün yaradılıb.
Bu ayın əvvəlində Energetika Nazirliyi kontinental şelfdə ən yetkin kəşfiyyat rayonlarını əhatə edən illik lisenziyalaşdırma çərçivəsində Şimal dənizi, Norveç dənizi və Barens dənizində 70 yeni blok təqdim edəcəyini açıqlayıb. Nazirlik həmçinin üç qaz yatağının işinin bərpası planlarını təsdiqləyib: hasilatın 2028-ci ildə başlanması və 2048-ci ilə qədər davam etməsi planlaşdırılır.
Enerji nəhəngi Equinor ASA-nın baş direktoru Anders Opedal fevralda — İranla müharibə başlamazdan əvvəl — bildirib ki, şirkətin dəniz külək enerjisinə yeni investisiyalar üçün "çox yüksək tələbləri" var. Apreldə Equinor Norveçin bərpa olunan enerji layihələri üzrə developer şirkəti Scatec ASA-dakı payını iki dəfə azaldıb. Bu addım şirkətin əsas — karbohidrogen — biznes istiqamətinə fokusu gücləndirməyə yönəlmiş strategiyasının bir hissəsidir.
Cümə günü qlobal tendensiyaların Norveçin neft və qaz hasilatından uzaqlaşmasını təxirə sala bilib-bilməyəcəyi barədə suala cavab verən Yonas Qar Störe ölkənin Avropaya qaz tədarükünün 30%-dən çoxunu təmin etdiyini xatırladıb.
"Norveçin yaxın illərdə bu tədarükü təmin edə bilməsi sabitləşdirici amildir", — o vurğulayıb.
"Fars körfəzi ətrafında baş verən hadisələr "yaşıl" keçidi sürətləndirəcək", — o əlavə edib. "Ölkələr anlayırlar ki, bu qədər qeyri-sabit regiondan həddindən artıq asılı olmaq olmaz. Biz bu transformasiyanı tam dəstəkləyirik". / banker.az