Nazirlər Kabinetinin yeni qaydası maliyyə bazarındakı iri şirkətlər üçün nə vəd edir?

Azərbaycan Respublikasında maliyyə institutlarının bazar paylarının ölçülməsi və onların hökmran mövqe tutub-tutmamasını müəyyənləşdirmək üçün yeni qaydalar təsdiqlənib.
Banker.az xəbər verir ki, bununla bağlı Nazirlər Kabinetinin 20 dekabr 2024-cü il tarixli qərarında bildirilir.
Bu qaydalar, Rəqabət Məcəlləsinin 15.3-cü maddəsinə əsaslanaraq hazırlanıb və maliyyə bazarlarında rəqabətin qorunmasını, şəffaflığın təmin edilməsini hədəfləyir.
Hökmran mövqe necə müəyyən ediləcək?
Qərarda deyilir ki, bir maliyyə institutu müvafiq bazarda 50% və ya daha çox bazar payına sahib olduqda, həmin qurum bazarda hökmran mövqeyə malik sayılır.
İki və ya daha çox maliyyə institutu birlikdə 50%-dən, üç və ya dörd maliyyə institutu birlikdə 70%-dən çox bazar payına sahibdirsə, onlar birgə hökmran mövqeyə sahib hesab olunur.
Bazar iştirakçıları dedikdə, banklar, sığortaçılar, kredit təşkilatları, investisiya şirkətlərinin adları siyahıya düşüb.
Bazar paylarının hesablanması necə aparılır?
Banklar və bank olmayan kredit təşkilatları üzrə faiz və qeyri-faiz gəlirləri əsas götürülür.
Sığortaçılar üçün sığorta haqları (həyat və qeyri-həyat sığortası ayrı-ayrılıqda), sığorta brokerləri və agentləri üçün isə komisyon muzdları nəzərə alınır.
Kapital bazarı iştirakçıları üzrə investisiya şirkətlərinin fond birjasında ticarət dövriyyəsi, investisiya fondlarının cəmi müştəri aktivləri və klirinq təşkilatlarının əməliyyat həcmi əsas götürülür.
Valyuta mübadilə məntəqələri və ödəmə xidmətləri təchizatçıları üzrə gəlirlər və əməliyyatların ümumi həcmi ölçülür.
Əgər bir neçə maliyyə institutu birgə hökmran mövqe tutarsa, onların bazardakı fəaliyyətlərinin əlaqəli olub-olmaması Mərkəzi Bank ilə razılaşdırılaraq rəqabət orqanı* tərəfindən təsdiqlənir.
Hazırda bu məsələ uzun müddətdir Mərkəzi Bankın Maliyyə Sabitliyi hesabatında yer alır. 2024-cü ilin I yarımili üzrə Maliyyə Sabitliyi Hesabatımda ötən ilin sonu ilə müqayisədə aktivlər və depozitlər üzrə təmərküzləşmədə nəzərəçarpan dəyişiklik olmasa da, kredit portfeli üzrə təmərküzləşmənin artığı bildirilmişdi.
Beynəlxalq təcrübədə də geniş istifadə olunan HHI** indeksinə əsasən cari ilin ilk yarımilində kredit portfeli üzrə təmərküzləşmə ötən ilin sonu ilə müqayisədə 49 vahid artaraq 1196 təşkil etmişdir. Aktivlər və depozitlər üzrə HHI indeksində əhəmiyyətli dəyişiklik olmasa da, bu göstərici müvafiq olaraq 1484 və 1604-ə bərabərdir ki, bu da təmərküzləşmənin yüksək olduğunu əks etdirdiyi bildirilir.
Ən böyük 3 bankın sistem üzrə bazar payının dinamikası da 2024-cü ildə kredit portfeli üzrə təmərküzləşmənin artdığı qeyd edilmişdi. Belə ki, 2023-ci il ilə müqayisədə ən böyük 3 bankın kredit portfeli üzrə bazar payı 1.4 faiz bəndi artaraq 53.8% olmuşdu.
"Bank sektoru üzrə təmərküzləşmə Mərkəzi Bank tərəfindən daim diqqətdə saxlanılır"- deyə bildirmişdi.
2024-cü ilin ilk yarısında sektorda fəaliyyət göstərən bankların hamısının mənfəətlə fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, mənfəətlilik üzrə təmərküzləşmə müşahidə edildiyi qeyd edilib. Sektorun xalis mənfəətinin 68%-i aktivlərin 63%-ni özündə cəmləşdirən 3 bankda təmərküzləşmişib. Bu göstəricilər həm də Nazirlər Kabinetinin qaydasındakə kəmiyyətlə ilə daha çox əlaqəlidir.
*Hazırda bu işi İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Xidməti tərəfindən aparılır.
** HHİ indeksi beynəlxalq təcrübədə bazarlarda rəqabətliliyin səviyyəsi və təmərküzləşməni qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Amerika Birləşmiş Ştatların Ədliyyə departamentinin təcrübəsinə əsasən bu indeks əsasında bazarlar 3 hissəyə ayrılır: aşağı səviyyədə təmərküzləşmiş bazarlar (HHİ