Şirkət paylarının alqı-satqısını "şablon" müqavilə formatında bağlanmasının problemləri

Şirkət paylarının alqı-satqısını zamanı müqavilə necə olmalıdır?

M&A & JV sahələri üzrə mütəxəssisi olan Emin Karimov yazısını sizə təqdim edirik

Təcrübədə notariat qaydada təsdiq olunan müqavilələrin müəyyən şablon formaları var ki, notariuslar əksər hallarda həmin formaları tətbiq edirlər. Prinsipcə məqsədəuyğun görünür, çünki bu yanaşma notariat işlərini xeyli asanlaşdırır və tezləşdirir, lakin digər tərəfdən müqavilə tərəflərini müxtəlif risklərə məruz qoyur. Son aylarda bizim firmaya müraciət edən investorlar aşağıdakı məsələlərlə bağlı konsultasiya istəyirlər:

"Paylarını aldığım şirkətin keçmiş sahibi (səhmdarı/iştirakçısı) yenidən eyni fəaliyyətdə şirkət qurub. Danışmışdıq ki, bu sahəyə girməyəcək. Necə qarşısını ala bilərik?"
"Paylarını aldığım şirkətin iri vergi öhdəliyi üzə çıxıb hansı ki, əvvəlki səhmdar/iştirakçının dövründə yaranıb. Böyük ehtimalla vergi orqanı şirkəti cərimələyəcək. Bu cərimənin məbləğini satıcıdan (paylarını satan iştirakçı/səhmdardan) tələb edə bilərik mi?"

Bu və digər oxşar suallarla bağlı həmişə "alqı-satqı müqaviləsində bununla bağlı şərtlər nəzərdə tutmusunuz mu?" sualını verirəm və YOX cavabını alıram.

Bir qayda olaraq şirkət paylarının alqı-satqısı layihəsində;
- Payları alınacaq şirkətin yoxlaması aparılır və şirkət fəaliyyətinin hüquq, vergi və maliyyə yoxlaması aparılır. Bu proses "due diligence" adlandırılır və bir qayda olaraq alıcı tərəfindən həyata keçirilir.
- Due diligence nəticəsində bir sıra risklər müəyyənləşdirilir, yaxın və uzun perspektivdə potensial vergi riskləri üzə çıxarılır, gəlirlik və EBİTDA məqamları dəqiqləşdirilir, biznesin adi əməliyyat fəaliyyətilə əlaqəsi olmayan maliyyə göstəricilərin adjustment-ləri müzakirə olunur.
- Şirkətin qiymətləndirilməsi (valuation) aparılır. Bu cür qiymətləndirmədə biznesin taxiri və proqnozlaşdırılan maliyyə göstəriciləri əsasında şirkətin pul ekvivalentində potensial dəyəri (qiyməti) müəyyən edilir. Bununla yanaşı valuation sənədi daha çox subyektiv xarakterlidir və hesablamada tətbiq edilən bir sıra amillərin dəyişməsi birbaşa yekun məbləğə təsir edir. Maliyyə analizi mütəxəssisləri bilirlər ki, bu cür valuation-u müxtəlif arqumentlərlə aşağı-yuxarı mübahisələndirmək olur.

Bütün bu yoxlamala (due diligence), qiymətləndirmə (valuation) və danışıqların nəticəsi alqı-satqı müqaviləsində effektiv şəkildə əks olunmalıdır.

Misal üçün;
+ Due diligence nəticəsində şirkətin potensial vergitutma qüsurları müəyyən edilmişdir. Alıcı tərəfin mütəxəssisləri hesab edir ki, mümkün vergi yoxlaması zamanı bu risk üzə çıxacaqdır və şirkət cərimə ilə üzləşə bilər. Alıcı tərəf mümkün cərimə məbləğini alqı-satqı qiymətindən çıxılmasını istəyir. Satıcı tərəfin mütəxəssisləri bu qənaətlə razı deyillər və hesab edirlər ki, risk çox uzaqdır, ciddi qüsur deyil və potensial cərimə (olduğu halda) xeyli aşağı olacaq.

Bu dilemmanı necə həll etmək olar?

+Maliyyə yoxlaması və analizidə müəyyən olunmuşdur ki, şirkətin son 2-3 il ərzindəki gəlirliyinin bir qismi əlaqəli digər şirkətlə əməliyyatlar nəticəsində əmələ gəlibdir. Bu tarixi maliyyə göstəriciləri əsasında növbəti dövrlərin maliyyə proqnozları hesablanmışdır. Alıcı tərəfin mütəxəssisləri hesab edir ki alqı-satqıdan sonra böyük ehtimalla həmin əlaqəli şirkətlə əməliyyatlar ciddi azalacaq, nəticə etibarı ilə mövcud gəlirlik səviyyəti düşəcəkdir. Bu səbəbdən alqı-satqı qiymətini müvafiq olaraq aşağı salınmasını istəyirlər. Satıcı tərəf bu qənaətlər razılaşmır və əlaqəli şirkətlər uzunmüddətli müqavilənin olmasını əsas gətirərək əməliyyatların payların alqı-satqısından sonra da davam edəcəyini bildirirlər.

Bu dilemmanı necə həll etmək olar?
Payları satılan şirkəin istifadəsində bir sıra əmtəə nişanları fərdi şəxslərin adınadır və alıcı tərəf onların şirkətin adına keçirilməsini istəyir. Satıcı razıdır, lakin bu proses 1-2 ay çəkəcəyini bildirir və alqı-satqı əməliyyatını buna görə dayanmasını və ya ləngiməsini istəmir.

Bu dilemmanı necə həll etməl olar?
Qeyd olunan məqamlarla yanaşı bir çox digər risklər olur M&A layihələrində və bu cür dilemmalar məhz alqı-satqı müqavilələrində əks və həll olunur. Payların alqı-satqısı müqaviləi yalnız ötürmə sənədi deyil, onun əsas rolu həmçinin tərəflər arasında risklərin bölüşdürülməsidir. Şablon alqı-satqı müqavilə formatında bunu etmək mümkün deyil.