Çin beyinlə kompüter arasında əlaqə yaradan dünyanın ilk invaziv çipini təsdiqləyib — bundan sonra nə olacaq?

Ölkə beyin implantları sahəsində dünya liderinə çevrilməyə çalışır. Güclü dövlət dəstəyinin bu prosesi sürətləndirəcəyi gözlənilir.
Ötən ilin oktyabrında bir gün Çinin Henan əyalətindəki evinin həyətində oturan Dun Huey nəsə yazmaq üçün qələmi tuta bilib-bilməyəcəyini yoxlamaq qərarına gəldi.
39 yaşlı Dun altı il əvvəl avtomobil qəzasında onurğa beyni zədəsi almışdı. Bu zədə onun boynundan aşağı iflic olmasına səbəb olmuşdu. O, yavaş, amma qətiyyətlə öz adını, "Təşəkkür edirəm" sözlərini və sonra tarixi yazdı. Bu, beyinə yerləşdirilən implantla 11 aylıq reabilitasiyanın nəticəsi idi. Bu prosesə qədər Dun əllərini yüngülcə hərəkət etdirə bilirdi, amma barmaqlarından istifadə edə bilmirdi.
"Mən yenidən yaza biləndə bu, inanılmaz görünürdü", — o, MIT Technology Review ilə videozəng zamanı etiraf edib. "O qədər həyəcanlandım ki, hətta öz adımda səhv etdim — bir cizgini buraxdım".
2024-cü ilin noyabrında Dun Çində beyin əməliyyatı zamanı invaziv "beyin-kompüter" interfeysi quraşdırılan ilk insanlardan biri oldu. O, televiziyada bu interfeysin iflic olmuş başqa bir çinliyə nəvəsini qucağına götürməyə imkan verdiyini gördükdən bir ay sonra cihazın yaradıcısı tərəfindən aparılan klinik sınağa yazıldı.
Bu ilin martında Dunun istifadə etdiyi implant klinik sınaqlardan kənar tətbiq üçün təsdiqlənən dünyanın ilk invaziv "beyin-kompüter" interfeysi oldu. İndi o, onurğa beyni zədəsi səbəbindən ətrafları iflic olmuş bəzi pasiyentlər üçün əlçatandır. Biz bir sıra ekspertlərlə danışaraq cihazın niyə bu qlobal mərhələyə çata bildiyini, bu anın əhəmiyyətinin nədən ibarət olduğunu və bundan sonra nələrin gözlənildiyini anlamağa çalışdıq.
Dünya üzrə ilk addım
Dunun implantı NEO adlı sikkə ölçüsündə bir cihazdır. Onu Şanxay startapı Neuracle Technology Pekindəki Tsinxua Universitetinin tədqiqatçıları ilə birlikdə hazırlayıb.
Bir saat yarımdan bir qədər çox davam edən əməliyyat zamanı cihazın sensorları Dunun sərt beyin qişasının üzərinə yerləşdirilib. Bu qişa beyni qoruyan möhkəm xarici toxuma qatıdır. Siqnallar kəllə sümüyünə quraşdırılan implant vasitəsilə oxunur və kompüterə ötürülür. Daha sonra sistem bu impulsları yumşaq robot əlcək üçün əmrlərə çevirir. Dun əşyaları yenidən tutmağı öyrənmək üçün həmin əlcəyi hər gün 2.5 saatlıq məşqlər zamanı taxır.
Reabilitasiya cərrahi müdaxilədən təxminən bir həftə sonra başlayıb. "Məşqlərin doqquzuncu günündə sağ əlim artıq əlcəksiz topu uğurla tutdu", — Dun danışır. "Bu, möcüzəvi bir an idi".
İndi o, evdə məşqlərini davam etdirir. Dun əllərinə daha yaxşı nəzarət etmək istəyir ki, özü geyinə, yemək yeyə və yaşlanan valideynlərinə yük olmadan digər gündəlik işləri yerinə yetirə bilsin.
NEO sisteminin bu yaxınlarda rəsmi təsdiq alması sayəsində bu reabilitasiya yolu Çində digər pasiyentlər üçün də əlçatan olub. Çin Milli Tibbi Məhsullar İdarəsinin məlumatına görə, bu məhsul onurğa beyni zədəsi səbəbindən bütün ətrafları iflic olmuş, lakin əllərində qismən qalıq funksiya saxlanılan 18-60 yaşlı insanlar üçün sertifikatlaşdırılıb.
NEO təsdiq almaqda bir neçə digər "beyin-kompüter" interfeysini, o cümlədən İlon Maskın təsis etdiyi Kaliforniya şirkəti Neuralink-in cihazını qabaqlayıb. 2023-cü ilin oktyabrından bəri Neuracle NEO-dan istifadə etməklə 36 klinik sınaq keçirib. Onların arasında Dunun iştirak etdiyi sınaq da var. Bu sınaqlardan 32-si 2025-ci ildə bir neçə ay ərzində keçirilib, ilk dörd üzbəüz sınaqdan birinin təfərrüatları isə ötən ilin iyulunda preprint kimi dərc olunub. Neuracle MIT Technology Review-un şərh sorğusuna cavab verməyib.
NEO-nun sürətli təsdiq almasının səbəblərindən biri onun Neuralink-in N1 beyin çipi kimi analoqlarla müqayisədə "nisbətən daha az invaziv" dizaynı ola bilər. Bunu Sidney Texnologiya Universitetinin "beyin-kompüter" interfeysləri üzrə tədqiqatçısı Avinaş Sinqh deyir. NEO-nun səkkiz sensoru beynin qoruyucu qişasının üzərində yerləşir, halbuki Neuralink-in N1 çipi birbaşa beynin ən xarici qatına — qabığa daxil olur. Sinqhin sözlərinə görə, Neuracle cihazı qanaxma, qlial çapıqlaşma və siqnalın uzunmüddətli zəifləməsi baxımından daha az risk daşıdığı üçün daha az tənzimləyici məhdudiyyətlə üzləşir.
Çinin "beyin-kompüter" interfeysi sənayesini inkişaf etdirməyə güclü dəstəyi sayəsində NEO sürətləndirilmiş təsdiq prosedurundan keçib. Müqayisə üçün, ABŞ-da FDA ilə razılaşdırma prosesi bir neçə il çəkə bilər, Sinqh bildirir.
"Beyin-kompüter" interfeysləri üçün güclü impuls
NEO-nun təsdiqlənməsi qlobal "beyin-kompüter" interfeysi sənayesi üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Bunu NEO-nun tədqiqatlarında və sınaqlarında iştirak etməyən Şanxaydakı Fudan Universitetinin neyrobioloqu Van Şouyan deyir. "Beyin-kompüter" interfeysləri üzrə tədqiqat və inkişaf işləri bir neçə onillikdir aparılsa da, onların böyük hissəsi laboratoriyalarda qalırdı. Vanın sözlərinə görə, bu xəbər həmin texnologiyaların artıq Çində genişmiqyaslı istehsala və klinik tətbiqə hazır olduğunu göstərir.
Dun üçün isə bunun mənası daha şəxsi xarakter daşıyır. "İndi bu, təkcə mənə yox, Çində onurğa beyni zədəsindən əziyyət çəkən və hər gün ümidsizliklə mübarizə aparan minlərlə başqa pasiyentə də kömək edə biləcək", — o, NEO haqqında deyir. "Bu, onlara ümid verəcək və həyatlarını dəyişəcək".
NEO-nun təsdiqlənməsindən cəmi bir neçə gün sonra Çin hakimiyyəti cihazın milli tibbi sığorta sisteminə sonrakı inteqrasiyası üçün ona unikal kod verib. Bu, pasiyentlərin yüksək texnologiyalı neyroreabilitasiya xərclərinin əhəmiyyətli hissəsini dövlət proqramı hesabına qarşılaya bilməsi üçün subsidiya sisteminin yaradılmasına doğru əsas addımdır.
Çində "beyin-kompüter" interfeysi sənayesinin inkişafının dövlətin genişmiqyaslı maliyyə və siyasi dəstəyi sayəsində kəskin sürətlənəcəyi gözlənilir. Belə ki, 2026-cı ilin martında təsdiqlənən ölkənin 15-ci beşillik inkişaf planında "beyin-kompüter" interfeysi texnologiyaları Çinin texnoloji rəqabət qabiliyyəti üçün kritik əhəmiyyət daşıyan gələcəyin altı strateji sahəsindən biri kimi rəsmi şəkildə təsbit edilib. Bu siyahıya kvant hesablamaları və humanoid robotlar da daxildir. Bu fonda NeuroXess və StairMed kimi artıq illərdir bu sahədə öz unikal işləmələrini aparan yerli startapların mövqeləri daha da güclənir.
"Çinin bu sahədə dünya lideri olmaq üçün səyləri ikiqat artırmaq qərarı qismən bu şirkətlərin artıq əldə etdikləri nəticələrlə bağlıdır", — informasiya və texnologiya siyasətini araşdıran İllinoys Universitetinin Urbana-Şampeyn kampusundan informasiya elmləri üzrə alim Meysen Sun deyir.
Lakin Sunun sözlərinə görə, Çinin ən böyük üstünlüyü çinlilərin, xüsusilə Dun kimi pasiyentlərin bu texnologiyanı alqışlamağa meyilli olması və ona səmimi şəkildə ruhlanması ola bilər. Müqayisə üçün, ABŞ və Qərbi Avropada texnologiyaların insan bədənində sınaqdan keçirilməsi "narahatlıq hissi" doğurur, qorxu və hətta müqavimət yaradır, o qeyd edir.
Gərginlik fonunda əməkdaşlıq
NEO kommersiya bazarına çıxan dünyanın ilk invaziv "beyin-kompüter" interfeysi oldu. Lakin MIT Technology Review-un danışdığı alimlər Çin və ABŞ-ın səylərini yarış prizmasından müqayisə etməməyə çağırırlar.
Yarış son nöqtəni nəzərdə tutur, amma "beyin-kompüter" interfeyslərinin inkişafında bu nöqtənin harada olduğunu demək çətindir, Niderlanddakı Radboud Universitetinin Neymegen kampusundan neyrobioloq Nik Remsi deyir. Üstəlik, ABŞ və Çinin yanaşmaları prinsipial şəkildə fərqlidir, Sun qeyd edir. ABŞ ilk növbədə hansısa sahədə birinci olmağa və qabaqcıl göstəricilərə çatmağa fokuslanır. Çin üçün isə qələbə daha çox istehlakçı cəlb etmək və texnologiyalardan cəmiyyət miqyasında problemlərin həlli üçün istifadə etmək deməkdir.
"İstisna olmaq və əlçatan olmaq — qələbənin bir-birinə diametral zidd iki tərifidir", — Sun deyir.
Əslində neyrotexnologiyalar geosiyasi gərginliyə baxmayaraq, ABŞ və Çin arasında əməkdaşlığın hələ də davam etdiyi nadir texnoloji sahələrdən birinə çevrilib. Massaçusets ştatının Kembric şəhərində yerləşən ABŞ şirkəti Axoft bildirir ki, öz "beyin-kompüter" interfeysini Çində dörd pasiyent üzərində sınaqdan keçirmək üçün Şanxayda Çin şirkəti və xəstəxana ilə birləşib və ölkədə sınaqları genişləndirməyi planlaşdırır.
Gələcəkdə Çində "beyin-kompüter" interfeysi sənayesinin güclü dövlət dəstəyi sayəsində yaxın beş ildə inkişafını sürətləndirəcəyi gözlənilir. "Hazırda dünyanın heç bir yerində milli səviyyədə buna bənzər ambisiya və ya koordinasiya olunmuş plan yoxdur", — Sinqh deyir.
Ölkə daxilində təsdiq almaq üçün daha bir neçə "beyin-kompüter" interfeysi hazırlanır. Onların arasında Pekindəki Çin Beyin Tədqiqatları İnstitutu və onun törəmə startapı NeuCyber NeuroTech tərəfindən hazırlanmış Beinao-1 də var. Sərt beyin qişasının üzərinə yerləşdirilən bu cihaz onurğa beyni zədəsi və ya yan amiotrofik skleroz səbəbindən hərəkət və nitq çətinliyi yaşayan insanlara kömək etmək üçün nəzərdə tutulub. Sinqhin sözlərinə görə, bu namizədlər artıq 2028-ci ildə yaşıl işıq ala bilər. / banker.az