Süni intellekt bumu: bu texnologiya ABŞ iqtisadiyyatını necə yenidən formalaşdırır?

Süni intellekt ABŞ iqtisadiyyatının əsas hərəkətverici qüvvələrindən birinə çevrilib. Onun təsiri iri investisiya qərarlarından tutmuş iPhone kimi gündəlik istifadə olunan cihazların qiymətlərinə qədər demək olar ki, hər sahədə hiss olunur.
ABŞ süni intellektə getdikcə daha böyük ümidlər bəsləyir. Texnologiya nəhəngləri zəruri hesablama infrastrukturunun yaradılmasına yüz milyardlarla dollar yönəldir, bu irimiqyaslı alışları maliyyələşdirmək üçün isə fəal şəkildə borc vəsaiti cəlb edirlər.
Məlumat mərkəzləri şəbəkəsinin sürətli genişlənməsi tikinti sektoruna güclü təkan verir: görülən işlərin həcmi artır, yeni vakansiyalar yaranır, yerli hakimiyyət orqanlarının gəlirləri yüksəlir. Bununla yanaşı, süni intellektlə əlaqəli şirkətlərin, ilk növbədə çip istehsalçılarının səhmlərinin bahalaşması fond bazarında ciddi yüksəlişə səbəb olub. Nəticədə amerikalı ailələrin sərvəti əhəmiyyətli dərəcədə artıb, bu isə öz növbəsində istehlak tələbini dəstəkləyir.
Oxford Economics-in iqtisadçısı Maykl Pirsin qiymətləndirməsinə görə, məhz bu amillər birlikdə ölkədə son dövrdə qeydə alınan iqtisadi artımın təxminən üçdəbirini təmin edir. Lakin bu dayaq eyni zamanda zəif nöqtəyə də çevrilir: süni intellekt ətrafındakı bum səngiyərsə, iqtisadiyyatın necə davranacağını proqnozlaşdırmaq çətindir.
"Hazırda iqtisadiyyatın hərəkətverici qüvvəsi böyük ölçüdə süni intellektdir. Bu impuls olmasaydı, onun dayanıqlılığı daha az aydın görünərdi", deyə Barclays-in iqtisadçısı Conatan Millar bildirir.
Süni intellektin iqtisadiyyata təsirinin dəqiq payını ölçmək asan deyil, burada hesablamalarda yanılma ehtimalı yüksəkdir. Lakin hətta təxmini rəqəmlər belə kifayət qədər təsirli görünür.
Ümumi daxili məhsulla bağlı son məlumatlar göstərir ki, biznes süni intellekt istiqamətinə investisiyaları artırmaqda davam edir. Proqram təminatına, məlumat mərkəzlərinin tikintisinə, kompüter və telekommunikasiya avadanlıqlarının alınmasına çəkilən xərclərin hazırkı tempi il ərzində qorunarsa, onların ümumi həcmi təxminən 1,5 trilyon dollara çatacaq. Müqayisə üçün, iki il əvvəl analoji illik göstərici təxminən 1 trilyon dollar idi.
ABŞ Ticarət Nazirliyinin son hesabatı göstərir ki, iyunda məlumat mərkəzlərinin tikintisinə çəkilən xərclər illik ifadədə 68,3 milyard dollara çatıb. Bu, bir il əvvəllə müqayisədə 21,5 milyard dollar çoxdur. Eyni dövrdə özəl tikintinin digər növlərinə, o cümlədən yaşayış evlərinə, ticarət mərkəzlərinə, xəstəxanalara və digər obyektlərə çəkilən xərclər 101,6 milyard dollar azalıb. Bundan əlavə, Təchizatların İdarə Edilməsi İnstitutunun iyul hesabatı süni intellektin inkişafı ilə bağlı yüksək tələbin davam etdiyini göstərir.
Texnologiyaya yönəldilən bütün xərclər birbaşa süni intellektlə bağlı deyil. Vəsaitin bir hissəsi, məsələn, ofis əməkdaşları üçün kompüterlərin alınmasına sərf olunur. Eyni zamanda süni intellektin inkişafı əlaqəli sahələrdə də tələbi artırır. Bunlara məlumat mərkəzləri üçün soyutma sistemləri və ehtiyat generatorları daxildir.
Burada mühüm bir məqam var: infrastruktura çəkilən xərclərin əhəmiyyətli hissəsi, məsələn, yaddaş çipləri xaricdən alınır. Bu isə o deməkdir ki, həmin vəsaitin hamısı daxili istehsala və ÜDM artımına birbaşa töhfə vermir. Belə ki, cari ilin ilk beş ayında ABŞ Tayvandan təxminən 90 milyard dollar dəyərində kompüter avadanlığı, yarımkeçirici və digər elektron komponentlər idxal edib. 2024-cü ilin eyni dövründə bu göstərici cəmi 20 milyard dollar idi.
İnflyasiya da süni intellektə yatırılan investisiyaların real səmərəsini azaldır. Çiplərin qiymətinin sürətlə artması səbəbindən şirkətlər eyni məbləğ qarşılığında əvvəlkindən daha az hesablama gücü əldə edirlər.
Buna baxmayaraq, Oxford Economics-dən Pirsin hesablamalarına görə, təkcə süni intellektə yatırılan investisiyalar son dövrdə ümumi daxili məhsul artımının təxminən dörddəbirini təmin edib.
İqtisadiyyatı dəstəkləyən digər mühüm amil fond bazarıdır. Bazarın dinamikası isə böyük ölçüdə süni intellekt mövzusuna maraqdan asılıdır.
Federal Ehtiyat Sisteminin məlumatına görə, birinci rübdə ABŞ ev təsərrüfatlarının xalis aktivlərinin dəyəri 174 trilyon dollara çatıb. Bu, bir il əvvəllə müqayisədə 13 trilyon dollar çoxdur və artımın əsas hissəsini bahalaşan səhmlər təmin edib. Həmin vaxtdan bəri S&P 1500 indeksi təxminən 15% yüksəlib. Buna görə də ev təsərrüfatlarının ümumi sərvətinin daha bir neçə trilyon dollar artdığı ehtimal olunur. Bu yüksəliş də böyük ölçüdə süni intellekt ətrafındakı bumla əlaqəlidir.
Sərvətin artması istehlakçı davranışına birbaşa təsir edir: insanlar daha sərbəst xərcləməyə başlayırlar. İqtisadçılar bu təsirin miqyasını fərqli qiymətləndirsələr də, ümumi qənaət eynidir: fond bazarındakı sərvətin hər dollar artımı istehlak xərclərini bir neçə sent yüksəldir. Bu tendensiya xüsusilə imkanlı istehlakçılar arasında daha aydın görünür. Səhmlərin əsas hissəsinə məhz onlar sahib olduqları üçün kapital artımını da daha çox hiss edirlər.
"Bu investisiya bumu olmasaydı, iqtisadiyyatın inkişafı açıq şəkildə daha zəif olardı", deyə Pirs vurğulayır.
Bununla yanaşı, süni intellektin sürətli inkişafı iqtisadiyyatın digər sektorlarını sıxışdıra bilər. Məlumat mərkəzlərinin tikintisinə yönəldilən torpaq, tikinti materialları və ixtisaslı işçi qüvvəsi kimi resurslardan başqa sahələrdə də istifadə etmək olardı.
"Süni intellekti sadəcə kənara qoyub, iqtisadiyyatın qalan hissəsinin dəyişməz qalacağını düşünmək olmaz. Süni intellekt ətrafındakı fəallıq və maliyyə bumu digər iqtisadi fəaliyyət sahələrini zəiflədə bilər", deyə JPMorgan Chase-in iqtisadçısı Maykl Feroli izah edir.
Bundan əlavə, süni intellekt dolayı yolla inflyasiyanı da gücləndirir və bununla vətəndaşların alıcılıq qabiliyyətini azaldır. Məsələn, sentyabrda təqdim olunması planlaşdırılan iPhone 18 Pro yaddaş çiplərinin qiymətindəki kəskin artım olmasaydı, daha ucuz ola bilərdi.
Süni intellektlə əlaqəli şirkətlərin səhmlərində ayrı-ayrı korreksiyaların baş verməsinə baxmayaraq, bu sahəyə investisiya bumu, görünür, davam edəcək. FactSet-in məlumatlarına əsaslanan proqnozlara görə, beş ən böyük hiperskeylerin, yəni Alphabet, Amazon.com, Meta Platforms*, Microsoft və Oracle-ın 2029-cu ilədək dörd il ərzində kapital xərcləri təxminən 4 trilyon dollar təşkil edəcək. Bu rəqəm bir ay əvvəl açıqlanan qiymətləndirmədən 300 milyard dollardan çoxdur.
Fond və ya borc bazarında ciddi problemlər yaranarsa, bu planlar pozula bilər. Hazırda borc bazarı bumun maliyyələşdirilməsində əsas rol oynayır. Barclays-in hesablamalarına görə, beş iri hiperskeylerin və süni intellekt istiqamətini fəal şəkildə inkişaf etdirən SpaceX-in bu il buraxacağı istiqrazların ümumi həcmi 285 milyard dollara çatacaq. Bir il əvvəl bu göstərici təxminən 109 milyard dollar idi.
"Süni intellekt çox sayda sahəyə təsir edir. Hazırda iqtisadiyyat böyük ölçüdə süni intellekt infrastrukturunun genişləndirilməsinin uzun müddət yüksək səviyyədə qalacağına əsaslanır", deyə Barclays-dən Millar bildirir. / banker.az