Sibirdə şübhəli hadisə taunla bağlı narahatlığı artırıb – xəstəlik haqqında nə bilirik?

BANKER.AZ — Taun tarixdə ən çox qorxu doğuran xəstəliklərdən biridir və on milyonlarla insanın ölümünə səbəb olmuş pandemiyalarla yadda qalıb. Bu gün insanlarda taun hallarına nadir rast gəlinir və adətən antibiotiklərlə müalicə oluna bilir.
Sibirdə ağciyər taunu ilə bağlı şübhəli hadisə xəstəliyə diqqəti yenidən artırıb. Taun və digər təhlükəli infeksiyaları araşdıran Rusiya institutunda çalışan gənc əməkdaş ağır pnevmoniyadan vəfat edib.
Rusiya hakimiyyəti qadının taun xəstəliyinə yoluxduğunu təsdiqləməyib və testlərdə onun işi ilə əlaqəli heç bir mikroorqanizm aşkarlanmadığını bildirib. Buna baxmayaraq, ölüm şəraiti və bundan sonra görülən genişmiqyaslı ehtiyat tədbirləri ABŞ, Avropa və Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının səhiyyə qurumlarının diqqətini cəlb edib.
Sibirdə nə baş verib?
Sibir və Uzaq Şərqin İrkutsk Taun Əleyhinə Elmi-Tədqiqat İnstitutunun 28 yaşlı laboratoriya əməkdaşı ağır pnevmoniyaya yoluxduqdan sonra oktyabrın 1-dən 2-nə keçən gecə vəfat edib.
Rusiyanın müstəqil media qurumları qadının institutda sınaq şüşəsini sındırdıqdan sonra tauna səbəb olan bakteriyaya məruz qala biləcəyini yazıb. Bu məlumat təsdiqlənməyib və Rusiyanın səhiyyə nəzarəti qurumu "Rospotrebnadzor" bildirib ki, aparılan araşdırma təhlükəli mikroorqanizmlərlə bağlı laboratoriya qəzası aşkar etməyib. Qurum həmçinin qadından götürülən çoxsaylı nümunələrin yoxlanılması zamanı onun işi ilə əlaqəli heç bir mikroorqanizm tapılmadığını açıqlayıb.
Onun xəstəliyinin rəsmi səbəbi hələ də "mənşəyi məlum olmayan" pnevmoniya kimi göstərilir. Qadınla təmasda olmuş ola biləcək təxminən 200 nəfərin tibbi müşahidəyə götürüldüyü, müalicə olunduğu xəstəxananın isə karantinə alındığı bildirilir. Regiondakı tibb müəssisələrində digər məhdudiyyətlərin də tətbiq edildiyi qeyd olunur.
Onunla təmasda olan şəxslər arasında taun infeksiyası təsdiqlənməyib və Rusiya hakimiyyəti epidemioloji vəziyyətin sabit olduğunu bildirir.
Bununla belə, mediada yayılan məlumatlar tauna mümkün yoluxmanın necə baş verə biləcəyi ilə bağlı suallar yaradıb. Təhlükəli patogenlərlə iş zamanı laboratoriya əməkdaşlarını maye dağılmasından və ya sınaq qabının sınmasından qorumaq üçün normalda çoxsaylı təhlükəsizlik qatları tətbiq olunur.
ÜST vəziyyəti izləyir və mövcud qeyri-rəsmi məlumatlara əsasən ümumi əhali üçün riskin aşağı göründüyünü bildirir. Təşkilat Rusiya hakimiyyətindən hadisənin necə baş verdiyi, aparılan laboratoriya testləri və onların nəticələri, niyə təmasda olan şəxslərin müəyyənləşdirildiyi, onların hər hansı birində xəstəlik əlamətlərinin olub-olmadığı və beynəlxalq ictimai səhiyyə üçün hər hansı riskin olub-olmadığı barədə məlumat almağa çalışır.
Taun əslində nədir?
Taun "Yersinia pestis" bakteriyasının yaratdığı bakterial infeksiyadır. Bu bakteriya adətən gəmiricilər və digər kiçik məməlilər, eləcə də onların üzərində yaşayan birələr arasında yayılır.
İnsanlar adətən yoluxmuş birənin dişləməsi və ya yoluxmuş heyvanla təmas nəticəsində xəstəliyə tutulurlar. Bakteriya nəfəs yolu ilə də orqanizmə daxil ola bilər və ağciyər taununa yoluxmuş insanlar infeksiyanı tənəffüs hissəcikləri vasitəsilə başqalarına ötürə bilərlər.
Taunun üç əsas forması var. Onların hamısına eyni bakteriya səbəb olur, lakin əsasən bədənin müxtəlif hissələrinə təsir göstərirlər.
Bubon taunu ən geniş yayılmış formadır. Adətən qızdırma, titrəmə və "bubon" adlanan ağrılı, şişmiş limfa düyünlərinə səbəb olur. Orta əsrlərdəki "Qara ölüm"lə ən çox əlaqələndirilən forma da budur.
Septisemik taun bakteriyaların qan dövranında çoxalması zamanı yaranır. Qanaxma, toxuma zədələnməsi, orqan çatışmazlığı və şoka səbəb ola bilər.
Ağciyər taunu bakteriyaların ağciyərləri yoluxdurması nəticəsində yaranır. Bu, taunun başqa formasının ağciyərlərə yayılması və ya insanın bakteriyanı birbaşa nəfəs yolu ilə qəbul etməsi nəticəsində inkişaf edə bilər. Simptomlar sürətlə ortaya çıxa bilər və bunlara qızdırma, zəiflik, sinə ağrısı, nəfəs darlığı və bəzən qanlı bəlğəmlə müşayiət olunan öskürək daxildir.
Taun bu gün də mövcuddurmu?
Bəli. Bakteriya Afrika, Asiya və Amerikanın bəzi bölgələrində vəhşi heyvan populyasiyalarında qalmağa davam edir. Bu isə taunun real olaraq tamamilə yox edilməsini mümkünsüz edir.
ÜST 2019–2025-ci illərdə 10 ölkədə insanlar arasında 3 847 taun hadisəsi və 423 ölüm qeydə alıb. Halların böyük hissəsi Konqo Demokratik Respublikası və Madaqaskarda baş verib.
Daha varlı ölkələrdə də vaxtaşırı yoluxma halları qeydə alınır. ABŞ-da adətən ildə bir neçə yoluxma halı baş verir. Bunların əksəriyyəti bakteriyanın vəhşi gəmiricilər və onların birələri arasında təbii şəkildə dövr etdiyi qərb ştatlarında qeydə alınır.
Ağciyər taunu nə qədər təhlükəlidir?
Antibiotiklər, müasir sanitariya və xəstəliklərə nəzarət sistemi səbəbindən taun artıq əsrlər əvvəlki qədər böyük təhlükə yaratmır. Bununla belə, vaxtında aşkarlanıb müalicə edilmədikdə hələ də çox təhlükəlidir.
Ağciyər taunu xəstəliyin ən sürətlə inkişaf edən formasıdır. Yoluxmadan sonra simptomlar bir-üç gün ərzində ortaya çıxa bilər. Effektiv antibiotik müalicəsi olmadan infeksiya ağır simptomlar başladıqdan sonra təxminən bir gün ərzində ölümə səbəb ola bilər.
Bu səbəbdən erkən müalicə kritik əhəmiyyət daşıyır. ÜST bildirir ki, geniş istifadə olunan antibiotiklər "Yersinia pestis"ə qarşı effektivdir və ağciyər taunu vaxtında aşkarlanıb müalicə edildikdə sağalma ehtimalı yüksəkdir. Yoluxmuş şəxslə təmasda olduğu məlum olan insanlara xəstələnməzdən əvvəl də antibiotik verilə bilər.
Qısa inkubasiya müddəti o deməkdir ki, yoluxma halları adətən nisbətən tez üzə çıxır. Rusiya laboratoriya əməkdaşının ölümündən bir neçə gün sonra onun taun xəstəliyinə tutulduğu hələ də təsdiqlənməmişdi və hakimiyyət müşahidə altında saxlanılan təxminən 200 nəfər arasında tauna bənzər xəstəlik əlamətlərinin olmadığını bildirmişdi. Bu isə xəstəlik mövcud olubsa belə, onun yayılması ilə bağlı bəzi narahatlıqları azaldıb.
Ağciyər taunu nə qədər asan yayılır?
Ağciyər taunu insanlar arasında birbaşa yayıla bilən taunun yeganə əsas formasıdır.
Yoluxmuş şəxs öskürərkən tənəffüs hissəcikləri ilə bakteriya yaya bilər. Yoluxma adətən xəstə şəxslə yaxın təmas tələb edir, xüsusilə də xəstə öskürürsə. COVID-19 və ya qripdən fərqli olaraq, taun yüngül və ya simptomsuz şəxslər vasitəsilə icmalar arasında davamlı şəkildə yayılması ilə tanınmır.
Ağciyər taununa yoluxmuş insanlar adətən qısa müddət ərzində ağır xəstələnirlər ki, bu da səhiyyə orqanlarına halları müəyyənləşdirməyə və təmasda olan şəxsləri izləməyə kömək edə bilər. Buna baxmayaraq, xəstəlik sürətlə inkişaf etdiyi və insandan insana keçə bildiyi üçün hətta bir şübhəli hal belə təcili ictimai səhiyyə reaksiyası tələb edir.
Ağciyər taunundan şübhələnildikdə səhiyyə qurumları adətən laboratoriya təsdiqini gözləmədən tədbir görürlər. ÜST uyğun antibiotik müalicəsinə başlanmasını, yaxın təmasda olan şəxslərin müəyyən edilərək müşahidəyə götürülməsini və onlara adətən yeddi gün ərzində profilaktik antibiotik verilməsini tövsiyə edir.
Rusiyada niyə "taun əleyhinə" institut var?
Taun əleyhinə institutların Rusiya və keçmiş Sovet İttifaqının digər bölgələrində uzun tarixi var.
Taun Mərkəzi və Şimali Asiyanın bəzi hissələrində, o cümlədən Sibir, Monqolustan və Çinin şimalında vəhşi gəmiricilər arasında təbii şəkildə mövcuddur. Rusiya uzun müddətdir heyvanlar arasında taunu aşkar etmək, insanlarda yoluxma hallarını araşdırmaq və epidemiyaların qarşısını almaq üçün ixtisaslaşmış laboratoriyalar və monitorinq stansiyaları şəbəkəsi fəaliyyət göstərir.
İrkutsk institutu 1934-cü ildə xüsusi olaraq Sibir və Rusiyanın Uzaq Şərqində taunla mübarizə aparmaq məqsədilə yaradılıb. Sonradan onun səlahiyyət dairəsi vəba, qarayara və brusellyoz da daxil olmaqla digər təhlükəli infeksiyalara, eləcə də heyvanlardan insanlara keçə bilən başqa xəstəliklərə qədər genişləndirilib.
Bu gün institut bildirdiyinə görə, Sibir və Uzaq Şərqdə taunun təbii şəkildə dövr etdiyi əraziləri izləyir, epidemioloji nəzarət və diaqnostik testlər aparır, regional səhiyyə orqanlarına məsləhətlər verir və təhlükəli infeksiyaların yayılması zamanı mübarizə tədbirlərinə kömək edir.
1991-ci ildə Sovet İttifaqı dağılana qədər ölkədə "Yersinia pestis" üzərində tədqiqatları da əhatə edən gizli bioloji silah proqramı fəaliyyət göstərib. Bu tarix Sibirdəki hadisəyə beynəlxalq diqqəti artıran amillərdən biri olub. Bununla belə, İrkutsk institutunun əməkdaşının ölümünü hər hansı bioloji silah tədqiqatı ilə əlaqələndirən açıq sübut yoxdur.
Bu xəbər Bloomberg-ə istinad edilib.