Biz azalacağıq: dünya demoqrafik tənəzzül dövrünə daxil olur

İqtisadçılar Xesus Fernandes-Vilyaverde və Patrik Norrik hesab edirlər ki, qlobal doğum səviyyəsi artıq əhalinin sadə təkrar istehsalı həddindən aşağı düşüb — bu isə BMT-nin proqnozlaşdırdığından bir neçə onillik əvvəl baş verib.
Yer kürəsinin əhalisi hələ də artır. Bununla belə, 2026-cı il tarixə bəşəriyyətin öz sayını əvvəlki səviyyədə saxlamaq üçün kifayət qədər uşaq dünyaya gətirmədiyi ilk il kimi düşə bilər. Artıq doğulan uşaqların sayı növbəti nəslin əvvəlki nəsil qədər çoxsaylı olması üçün kifayət etmir.
Bu qənaətə Pensilvaniya Universitetinin iqtisadiyyat professoru Xesus Fernandes-Vilyaverde və Şimal-Qərb Universitetinin doktorantı Patrik Norrik gəliblər. Onların hesablamalarına görə, dünyada ümumi doğum əmsalı — bir qadına düşən gözlənilən uşaq sayı — 2,19-a və ya daha aşağı səviyyəyə düşüb. Hazırkı həyat şəraitində bəşəriyyətin sadə təkrar istehsalı üçün orta hesabla hər qadına təxminən 2,2 uşaq lazımdır.
"Bildiyimiz qədərilə, belə hal indiyədək heç vaxt baş verməyib — nə müharibələr, nə də pandemiyalar dövründə", — müəlliflər yazırlar.
Onların "Terra Incognita: The Economics of a Shrinking World" ("Naməlum torpaq: kiçilən dünyanın iqtisadiyyatı") adlı işi hələlik Annual Review of Economics üçün hazırlanmış işçi versiya şəklində mövcuddur. Buna görə də demoqrafik dönüş nöqtəsinin dəqiq tarixi ilə bağlı müzakirələr, şübhəsiz, davam edəcək. Lakin dönüşün özü, görünür, artıq çox yaxındadır və ya hətta geridə qalıb.
Bu, Yer kürəsində insanların sayının elə indi azalmağa başladığı demək deyil. Demoqrafiyada böyük ətalət mövcuddur. 1980-ci, 1990-cı və 2000-ci illərin əvvəlində doğulmuş çoxsaylı qadın nəsilləri indi uşaq sahibi olur, onların valideynləri isə əvvəlkindən daha uzun yaşayırlar. Buna görə də doğum səviyyəsi sadə təkrar istehsal həddindən aşağı düşdükdən sonra belə dünya əhalisi daha bir neçə onillik ərzində artmağa davam edə bilər.
Pik proqnozlaşdırılandan daha tez
Tədqiqatçılar arasındakı əsas mübahisə bu demoqrafik ətalətin nə qədər davam edəcəyi ilə bağlıdır. BMT-nin proqnozuna görə, dünya əhalisi 2024-cü ildəki 8,2 milyard nəfərdən 2080-ci illərin ortalarında təxminən 10,3 milyarda çatacaq və yalnız bundan sonra tədricən azalmağa başlayacaq.
Fernandes-Vilyaverde və Norrik isə hesab edirlər ki, dünya əhalisinin sayı təxminən 30 il əvvəl — 2056-cı ildə pik həddə çatacaq. Onların hesablamalarına görə, həmin vaxt Yer kürəsində təxminən 9 milyard insan yaşayacaq.
Müəlliflər BMT-nin qiymətləndirmələrini milli statistika ilə müqayisə ediblər və müəyyənləşdiriblər ki, 2024-cü ildə ən etibarlı məlumatlara malik 37 ölkədən 33-də faktiki doğum sayı gözləniləndən aşağı olub. Statistik uçotun daha zəif olduğu regionlarda, xüsusilə Saharadan cənubdakı Afrikada isə rəsmi göstəricilər çox vaxt real qeydə alınmış doğumlara deyil, modellərə və sorğulara əsaslanır.
İki iqtisadçının proqnozu "rəsmi" ssenaridən xeyli radikaldır, lakin onlar skeptisizmdə tək deyillər. 2024-cü ildə The Lancet jurnalında dərc olunan araşdırmada qlobal doğum əmsalının 2050-ci ildə 1,83-ə, 2100-cü ildə isə 1,59-a düşəcəyi proqnozlaşdırılmışdı.
Bu hesablamalara görə, əsrin ortalarında ölkə və ərazilərin 76%-ində, əsrin sonunda isə 97%-ində doğum səviyyəsi sadə təkrar istehsal həddindən aşağı olacaq.
Hələ bir müddət əvvəl doğum səviyyəsinin azalması varlanmanın təbii nəticəsi hesab olunurdu. Ölkələr inkişaf edir və urbanizasiya olunur, uşaqlar kənd təsərrüfatı ailələrində əlavə işçi qüvvəsi olmaq funksiyasını itirir, qadınlar təhsil alır və əmək bazarına çıxır, ailələr isə daha az sayda uşağın təhsilinə və inkişafına daha çox vəsait yatırırdılar.
Bu model hələ də işləyir, lakin baş verənləri artıq tam izah etmir.
Fernandes-Vilyaverde və Norrik 1950-ci ildən başlayaraq 236 ölkə və ərazi üzrə məlumatları araşdırıblar. Onlardan 219-da milli trend aşağı istiqamətdədir və demək olar heç yerdə sabitləşmə əlaməti görünmür.
Doğum səviyyəsi artıq ən sürətlə ən zəngin cəmiyyətlərdə deyil, aşağı və orta gəlirli ölkələrdə, eləcə də daha az təminatlı qadınlar arasında azalır.
Tailandda göstərici bir qadına bir uşaqdan da aşağı düşüb, Kolumbiyada isə təxminən həmin səviyyədədir. Meksika, Braziliya, Tunis, İran və Şri-Lankada doğum səviyyəsi artıq ABŞ-dən aşağıdır.
Yaxın keçmişədək gənc işçi qüvvəsinin mənbəyi hesab edilən ölkələr zənginləşməyə macal tapmadan qocalmağa başlayırlar. Artıq ölkələrin üçdə ikisindən çoxunda doğum səviyyəsi sadə təkrar istehsal həddindən aşağıdır. 66 ölkədə isə göstərici iki uşağa deyil, bir uşağa daha yaxındır.
İkidən birə
Ailələrdə beş-altı uşaqdan iki uşağa keçidi ifadə edən birinci demoqrafik keçidi izah etmək nisbətən asandır. Ondan sonra demək olar hər yerdə başlayan ikinci keçidi — iki uşaqdan bir uşağa və ya ümumiyyətlə şüurlu şəkildə uşaqsız həyata keçidi — izah etmək isə xeyli çətindir.
Tədqiqatçıların hələlik universal cavabı yoxdur. Aydındır ki, mənzillərin bahalaşması ailə qurmağı gecikdirir, təhsil sahəsində sərt rəqabət isə hər bir uşağı böyük, uzunmüddətli və resurs tələb edən layihəyə çevirir.
Qadınların evdən kənarda daha çox imkanları yaranıb, lakin bir çox cəmiyyətdə kişilər ev işlərinin müqayisə oluna biləcək hissəsini öz üzərlərinə götürməyiblər. Bundan başqa, nikah və valideynlik artıq yetkin həyatın məcburi hissəsi sayılmır. Əksər cəmiyyətlərdə mədəni kod tədricən dəyişir.
Fernandes-Vilyaverde və Norrik bu dəyişiklikləri "müasirlik" anlayışı altında birləşdirirlər. Müasir iqtisadiyyatda üçüncü uşaq xüsusilə baha başa gəlir — təkcə pul baxımından deyil, vaxt, karyera və azadlıq baxımından da.
Eyni zamanda uşaqsızlıq artıq əvvəlki kimi qocalıqda tənhalıq və yoxsulluq təhlükəsi yaratmır. Belə sistemdə doğum əmsalını avtomatik olaraq yenidən 2,1 səviyyəsinə qaytaracaq daxili mexanizm yoxdur.
Daha yeni bir fərziyyə də var — smartfonlar.
Financial Times diqqət çəkir ki, müxtəlif ölkələrdə doğum səviyyəsinin növbəti eniş dalğası mobil internetin kütləvi yayılmasından az sonra başlayıb. Gənclər daha az üz-üzə görüşməyə, münasibətlərə daha gec başlamağa və daha çox partnyorsuz qalmağa başlayıblar.
Sosial şəbəkələr bundan əlavə kişilərlə qadınların ailə və gender rolları barədə təsəvvürləri arasındakı fərqi də artırıb. Ümumilikdə bu iki trendin üst-üstə düşməsi inandırıcı görünür, lakin hələ də yalnız fərziyyə olaraq qalır. Səbəb-nəticə əlaqəsi etibarlı şəkildə sübut edilməyib.
Başqa bir mühüm məqam da budur ki, hazırda daha çox azalan artıq formalaşmış cütlüklərin uşaqlarının sayı deyil, cütlüklərin öz sayıdır.
Bir sıra zəngin ölkələrdə ana olan qadınlar əvvəlki dövrlərlə təxminən eyni sayda uşaq dünyaya gətirirlər. Lakin ümumiyyətlə valideyn olmayan, eləcə də uzunmüddətli münasibətlərə girməyən insanların payı artır.
Buna görə də ikinci və ya üçüncü uşağa görə müavinətlər kimi stimullaşdırıcı tədbirlər yalnız artıq ailə qurmuş insanlara kömək edir.
Uşaqsız iqtisadiyyat
Əhalinin azalması mütləq yoxsullaşma demək deyil. İşçilərin sayı azalarsa, onların əməyinin dəyəri arta bilər, mənzil və torpaq daha əlçatan ola, təbiətə düşən yük isə azala bilər.
Taun epidemiyasından sonra Avropanın əhalisi kəskin azalmışdı, lakin sağ qalan işçilərin vəziyyəti əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşmışdı. Avtomatlaşdırma və süni intellekt bu dəfə də işçi qüvvəsi çatışmazlığını yumşalda bilər.
Problem nisbətlərdə və iqtisadiyyatla sosial sistemlərin hazırkı quruluşundadır. Pensiyalar, səhiyyə və dövlət borcuna xidmət təkcə adambaşına gəlirdən deyil, işləyən və vergi ödəyən insanların sayından da asılıdır.
Vergiödəyicilərin sayı azalır, yaşlıların sayı isə artırsa, dövlətin qarşısında bir neçə seçim qalır: vergiləri artırmaq, digər xərcləri azaltmaq, pensiya yaşını yüksəltmək və ya daha çox borclanmaq.
Bazarlar da kiçilir: istehlakçıların, sahibkarların, mühəndislərin və alimlərin sayı azalır.
İmmiqrasiya ayrı-ayrı ölkələr üçün bu məqamı gecikdirə bilər, lakin bütün dünya üçün yox. Üstəlik, miqrantlar da qocalırlar və adətən yeni yaşadıqları ölkənin ailə modelini mənimsəyirlər. Zəngin ölkələrin gənc işçi qüvvəsi cəlb etməyə öyrəşdiyi dövlətlərin özləri də sürətlə demoqrafik azalmaya yaxınlaşırlar.
İndiyədək heç bir ölkə yalnız pul hesabına doğum səviyyəsini sadə təkrar istehsal həddinə qaytara bilməyib. Vergi güzəştləri, ödənişlər, pulsuz uşaq bağçaları və hətta dövlətin təşkil etdiyi tanışlıq xidmətləri göstəriciləri müəyyən qədər yaxşılaşdıra bilər, lakin ümumi trendi dəyişmir.
Cənubi Koreya yaxın vaxtlarda ehtiyatlı müsbət dönüş nümayiş etdirib: 2025-ci ildə doğum əmsalı 0,75-dən 0,80-ə yüksəlib və artım ikinci ildir davam edir. Bununla belə, bu göstərici hələ də İƏİT ölkələri arasında ən aşağı səviyyədir və demoqraflar yüksəlişin davam edəcəyinə əmin deyillər.
Mümkündür ki, müəlliflər tarixlə bağlı yanılırlar və 9 milyard nəfərlik pik 2056-cı ildən daha gec baş verəcək. Lakin son proqnozlarda səhvlər əsasən eyni istiqamətdə olub: faktiki doğumların sayı gözləniləndən az çıxıb.
Demoqrafiyada belə səhvləri sonradan düzəltmək çox çətindir. Bu gün doğulmayan uşağı iyirmi ildən sonra yeni müavinət və ya vergi güzəşti ilə əvəz etmək mümkün deyil.
Tədqiqatçıların işinin "Terra Incognita" — "naməlum torpaq" adlandırılması da buradan qaynaqlanır.
Bəşəriyyət əhalinin sürətlə artdığı dünyada necə yaşamağı yaxşı bilir. Hər növbəti nəslin əvvəlkindən daha azsaylı olduğu dünyanın necə işləyəcəyini isə hələ yalnız təxmin edə bilirik. / banker.az