Çin əvvəllər Qərbin nəzarət etdiyi yüksək texnologiyalı bazarları necə ələ keçirir?

Dünyada turist obyekti kimi ziyarət edilə biləcək zavodların sayı çox deyil. Lakin Xiaomi-nin nəhəng "hiperzavodu"nda şirkət iki il əvvəl istehsal xətləri üzrə ekskursiyalar təşkil etməyə başlayandan bəri 300 mindən çox insan olub.
Ziyarətçilərin qarşısında Çinin dörddəbir əsr əvvəl iqtisadi yüksəlişini təmin edən ağır əl əməyinə əsaslanan sexlərdən tamamilə fərqli bir istehsal mənzərəsi açılır. Gözqamaşdırıcı ağ rəngə boyanmış sənaye robotları yarıyığılmış elektrik sedanlarının ətrafında səssiz və dəqiq hərəkət edir. Pentaqondan daha böyük sahəyə malik sexin döşəməsində isə kompakt pilotsuz yükdaşıyan maşınlar hərəkət edir. Onlar yollarına nadir hallarda çıxan insanları xəbərdar etmək üçün melodik siqnallar səsləndirirlər.
Çin və ABŞ liderlərinin Vaşinqtonda keçirilən son görüşündə Pekin özünü məhz belə — müasir, texnoloji və qabaqcıl istehsalda tonu müəyyən edən ölkə kimi göstərmək istəyirdi.
"Onlar avtomatlaşdırmaya, robototexnikaya, əl əməyindən imtinaya və maksimum səmərəliliyə üstünlük veriblər", – San-Dieqoda avtomobil sənayesi üzrə məsləhətçi Maykl Dann deyir. "Çinin avtomobil sənayesində dünyanın ən qabaqcıl zavodlarını görəcəksiniz və onların bu sahədə rəqibi yoxdur".
Söhbət yalnız avtomobil sənayesindən getmir. Avtomatlaşdırma, innovativ dizayn, yüksək səviyyəli logistika və dövlət dəstəyi Çin istehsalçılarını bir sıra elm tutumlu məhsullar üzrə dünya bazarında lider mövqelərə çıxarıb. Çin zavodları ucuz və keyfiyyətsiz malların istehsalından uzaqlaşaraq çoxfunksiyalı elektromobillərdən robototexnikaya qədər ən mürəkkəb məhsullarda ixtisaslaşmağa başlayıb.
Bir qrup ziyarətçi Pekində yerləşən nəhəng Xiaomi zavodunu nəzərdən keçirir. Müəssisədə yüzlərlə mürəkkəb robot işləyir və hər 76 saniyədən bir konveyerdən yeni avtomobil çıxır.
Dünya istehsalında belə dominant mövqeyə əvvəllər yalnız sənaye inqilabının başlanğıcında Böyük Britaniya və İkinci Dünya müharibəsindən sonra ABŞ nail olmuşdu. BMT-nin Sənaye İnkişafı Təşkilatının (UNIDO) məlumatına görə, hazırda dünya istehsalında yaradılan əlavə dəyərin 32%-i Çinin payına düşür. Bu göstərici 2010-cu illə müqayisədə iki dəfə yüksəkdir və Çindən sonra gələn dörd iri sənaye dövlətinin — ABŞ, Almaniya, Yaponiya və Cənubi Koreyanın — ümumi göstəricisini üstələyir.
Çinin uğurları uzun müddət qlobal iqtisadiyyatın ən qabaqcıl sahələrində lider olmuş ABŞ və Avropa şirkətləri üçün itkilərə çevrilir. Bununla belə, bu nailiyyətlər Çində gənclərin məşğulluq problemini həll etmir. Parisdə yerləşən İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının məlumatına görə, avtomatlaşdırma nəticəsində Çin zavodlarında hazırda 2013-cü illə müqayisədə 18 milyon nəfər az çalışır. Məhz 2013-cü ildə sənayedə məşğulluq pik həddə çatmışdı.
Ölkə daxilində iş yerləri ilə bağlı davam edən narahatlıqlar fonunda bu sürətli yüksəliş Çini qlobal mübahisələrin mərkəzinə çevirib. Cümə axşamı prezident Donald Tramp və Çin sədri Si Cinpinin Ağ Evdəki danışıqları Çinin ticarət tərəfdaşlarının onun ambisiyalarını məhdudlaşdırmaq niyyətlərinin açıq şəkildə hiss olunduğu şəraitdə keçirilib.
ABŞ-nin maliyyə naziri Skott Bessent dəfələrlə bildirib ki, Çinin 1,2 trilyon dollarlıq ticarət profisiti əslində digər ölkələri tələbdən məhrum edir və bununla Çin daxili iqtisadiyyatındakı zəifliyi kompensasiya edir. Tramp administrasiyası yaxın vaxtlarda "həddindən artıq istehsal gücü" olan ölkələrə, o cümlədən Çinə qarşı yeni gömrük rüsumları elan etməyi planlaşdırır.
Narahatlıq ABŞ-nin hər iki əsas siyasi düşərgəsinin nümayəndələri arasında da mövcuddur. Barak Obama administrasiyasında ABŞ-nin ticarət nümayəndəsi olmuş Maykl Froman Foreign Affairs jurnalında dərc olunan son məqaləsində nəzarətsiz Çin ixracının "qlobal iqtisadi böhrana" səbəb ola biləcəyi barədə xəbərdarlıq edib. Avropada isə Çin rəqiblərinin təzyiqi ilə bağlı qorxu daha da güclüdür.
Təkcə ötən il Avropa İttifaqına Çin istehsalı olan 1 milyondan çox avtomobil idxal edilib. Bu, onsuz da Çinin özündə satışların azalmasından əziyyət çəkən Almaniya avtomobil konsernlərinin gələcəyi üçün təhlükə yaradır. Gələn ay Avropa liderləri Çin mallarına qarşı yeni maneələrin tətbiqi məsələsini müzakirə etməyi planlaşdırırlar.
İqtisadçıların fikrincə, Çinin ixrac uğurlarının əsasında istehsalı istehlakdan üstün tutan iqtisadi model dayanır. Dövlət sənaye strategiyaları istehsalçılara ucuz maliyyələşmə, torpaq və vergi güzəştləri təqdim edir. Nəticədə Çin avtomobil, günəş paneli, polad və ölçü cihazlarını daxili bazarın rentabelli şəkildə istehlak edə biləcəyindən daha çox istehsal edir. Zəif yuan da bu prosesə əlavə üstünlük verir.
Çinin strategiyası həmçinin ABŞ və ya Avropada şirkəti müflisləşdirə biləcək maliyyə itkilərinə uzun müddət dözməyə hazır olmağa əsaslanır. Londonda yerləşən Capital Economics analitik şirkətinin məlumatına görə, ötən il Çinin sənaye müəssisələrinin təxminən üçdə biri zərərlə işləyib.
Onların bir çoxu ixraca yönəlib. Bunlara ardıcıl on ildir zərər edən, lakin Hefey şəhəri və Anhui əyalətinin hakimiyyət orqanlarının dəstəyi sayəsində fəaliyyətini davam etdirən Nio avtomobil istehsalçısı da daxildir.
Fransanın Natixis investisiya bankının məlumatına görə, Çində bir çox maliyyə baxımından dayanıqsız şirkət hətta borcları üzrə faizləri ödəməyə qadir deyil və faktiki olaraq "zombi şirkətlərə" çevrilib. Məsələn, bərpa olunan enerji sektorunda Çin müəssisələrinin 28%-nin öhdəliklərinə xidmət etmək üçün kifayət qədər mənfəəti yoxdur.
Bütün iqtisadiyyat üzrə belə "zombi şirkətlər" Çin müəssisələrinin ümumi sayının 12%-ni təşkil edir. Bu göstərici pandemiyadan əvvəlki səviyyədən iki dəfə, dünya üzrə orta göstəricidən isə təxminən iki dəfə yüksəkdir.
"Vəziyyəti sektorlar üzrə ayrıca təhlil etsək, zombi şirkətlərin sayının o qədər sürətlə artdığını görərik ki, 2026-cı il olduqca ağır olacaq", – Natixis-in Asiya-Sakit okean regionu üzrə baş iqtisadçısı Alisiya Qarsiya-Errero bildirib.
Zərərlə işləyən müəssisələr yerli hakimiyyət orqanlarının və dövlət banklarının dəstəyi ilə fəaliyyətini davam etdirirlər. Yerli hökumətlər şirkətlər müflis olarsa iş yerlərinin və vergi daxilolmalarının itirilməsindən qorxur, dövlət bankları isə onlara ucuz kreditlər təqdim edir.
Strateji və Beynəlxalq Araşdırmalar Mərkəzinin (CSIS) 2022-ci il araşdırmasına görə, Çin sənaye subsidiyalarına ABŞ və Avropa ilə müqayisədə xeyli daha çox dövlət vəsaiti yönəldir.
Araşdırması ABŞ Dövlət Departamenti tərəfindən maliyyələşdirilən CSIS analitikləri Çin müəssisələrinə ümumi dövlət dəstəyini ÜDM-in 1,73%-i səviyyəsində qiymətləndiriblər. Beynəlxalq Valyuta Fondunun ötən il verdiyi qiymətləndirmə isə bundan iki dəfədən çox yüksək olub — ÜDM-in 4%-i.
Çinin Ticarət Nazirliyi iyul ayında bildirib ki, ölkə ixracatçılarının uğuru onların öz innovasiyalarının nəticəsidir. Nazirlik "həddindən artıq istehsal gücü" ilə bağlı ittihamları rədd edərək bunu ABŞ proteksionizmi üçün bəhanə adlandırıb.
Potensial alıcılar sentyabrın 10-da Pekində Xiaomi elektromobilinə baxırlar.
Bəzi analitiklər də bu mövqeyi bölüşür və bildirirlər ki, Çin avtomobil istehsalçıları dünya bazarındakı paylarını yalnız dövlət subsidiyaları hesabına deyil, daha qabaqcıl texnologiyalar və yüksək məhsul göstəriciləri sayəsində artırırlar.
Buna nümunə kimi Çinin ən böyük avtomobil istehsalçısı BYD-ni göstərmək olar. Tesla Model 3 ilə müqayisə edilə bilən BYD Seal modeli baza komplektasiyasında fırlanan 15,6 düymlük sensor ekran, iki simsiz şarj qurğusu və musiqinin ritminə uyğun pulsasiya edən çoxrəngli salon işıqlandırma sistemi ilə təchiz olunub.
Nyu-Yorkda yerləşən Rhodium Group konsaltinq şirkətinin məlumatına görə, 2025-ci ilin sonuna bu avtomobilin pərakəndə qiyməti 24 190 dollar olub. Bu isə Tesla Model 3-ün Çindəki qiymətindən 8 min dollardan çox aşağıdır.
Rhodium-un hesablamasına görə, BYD-nin İlon Maskın şirkəti qarşısında bütün model xətti üzrə hər avtomobilə düşən 4 700 dollarlıq qiymət üstünlüyünün cəmi 235 dolları dövlət subsidiyalarının payına düşür.
"Çində ciddi texnoloji sıçrayış baş verir", – S&P Global Ratings-in Asiya-Sakit okean regionu üzrə baş iqtisadçısı Luis Kuis deyir. "Çin şirkətləri çox keyfiyyətli və sürətli işləyir, onların qiymət-keyfiyyət nisbəti isə son dərəcə cəlbedici görünür".
Çin şirkətləri sərt biznes üsullarından da çəkinmirlər. Son illərdə BYD faktiki olaraq faizsiz kreditlər əldə edib: şirkət təchizatçılara ödənişləri sistemli şəkildə aylarla gecikdirib.
Maliyyə hesabatlarına görə, ötən ilin müəyyən dövründə şirkətin bu cür borcu təxminən 25 milyard dollara çatıb. Sənədlərdə həmin vəsaitlər "digər kreditor borcları" maddəsi altında göstərilib.
Bu praktika geniş yayıldıqca Çin Dövlət Şurası bu ay iri şirkətlərə təchizatçılarla hesablaşmaları 60 gün ərzində həyata keçirməyi tapşırıb. BYD elektron poçt vasitəsilə göndərilən sorğunu cavablandırmayıb.
Uzun müddət Çin sənayesinin uğurları ABŞ istehsalının itkilərinin güzgüdəki əksi kimi qəbul olunurdu: iş yerləri ABŞ-nin sənaye mərkəzlərindən yox olur və Asiyaya köçürdü.
Lakin son illərdə Çin montaj xətlərində işçi sayını artırmaq əvəzinə insanlarla yanaşı işləyə bilən kollaborativ robotları, yəni kobotları, avtomatlaşdırılmış konveyerləri və vizual keyfiyyətə nəzarət sistemlərini fəal şəkildə tətbiq edir. Bu barədə Nyu-Yorkun AlixPartners konsaltinq şirkəti məlumat verir.
Robotlaşdırılmış zavodlar Çinə avtomobilləri ABŞ və ya Avropadakından 25–30% ucuz istehsal etməyə imkan verir. Son illərdə Çində maaşlar artsa da, bir avtomobilə düşən ümumi əmək xərcləri inkişaf etmiş ölkələrlə müqayisədə hələ də xeyli aşağıdır.
Bunun əsas səbəbi Çin avtomobillərinin layihələndirilmə üsuludur. Onların konstruksiyası əvvəldən montaj prosesinin sadələşdirilməsi üçün optimallaşdırılır və bunun nəticəsində daha az əl əməyinə ehtiyac yaranır.
"Məsələ heç də ucuz işçi qüvvəsində deyil", – əvvəllər General Motors-un İndoneziya bölməsinə rəhbərlik etmiş Maykl Dann izah edir. "Məsələ təchizat zəncirlərinə maksimum yaxınlıq və dərin avtomatlaşdırma hesabına əldə olunan səmərəlilikdədir".
Pekin mərkəzindən təxminən bir saat yarımlıq məsafədə yerləşən Xiaomi zavodunda 700 robot dəqiq qurulmuş sənaye rəqsini yerinə yetirir və hər 76 saniyədən bir konveyerdən yeni avtomobil çıxır.
"Xiaomi avtomobil zavodu son dərəcə yüksək avtomatlaşdırma səviyyəsinə çatıb. Proseslərin böyük hissəsi tamamilə insan iştirakı olmadan həyata keçirilir", – Xiaomi-nin baş direktoru Ley Cün ötən il Çin jurnalistlərinə bildirib.
Xiaomi əvvəlcə Çində aparıcı smartfon istehsalçılarından biri kimi tanınıb, daha sonra geyilə bilən elektronika, planşetlər və Əşyaların İnternetini dəstəkləyən məişət texnikası hesabına məhsul çeşidini genişləndirib.
Şirkət minik avtomobillərinin istehsalına 2024-cü ilin əvvəlində başlayıb və onun yüksək texnologiyalı yanaşması qısa müddətdə ekspertlər tərəfindən yüksək qiymətləndirilib.
Ford konserni hətta Xiaomi SU7 elektrik sedanını Şanxaydan Çikaqoya gətirib ki, baş direktor Cim Farli rəqibin potensialını şəxsən qiymətləndirə bilsin. Avtomobili sınaqdan keçirdikdən sonra Farli Xiaomi-ni "sənaye nəhəngi" — qarşısıalınmaz və dağıdıcı güc adlandırıb.
Çində zəif daxili tələblə artan ixrac həcmləri arasındakı əlaqə xüsusilə avtomobil sənayesində aydın görünür. İkinci rübdə yeni avtomobil satışları 22% azalıb və bu da onlarla Çin avtomobil istehsalçısı arasında rəqabəti daha da kəskinləşdirib.
Beynəlxalq Münasibətlər Şurasının iqtisadçısı Bred Setserin məlumatına görə, Çin avtomobil istehsalçıları artıq ölkə istehlakçılarının almağa hazır olduğu saydan təxminən iki dəfə çox avtomobil istehsal etmək gücünə malikdirlər. Bununla belə, onlar istehsal gücünü daha 5 milyon avtomobil artırmağa davam edirlər.
Bu artıq avtomobillərin böyük hissəsi xarici bazarlara yönəldilir. Çin Baş Gömrük İdarəsinin məlumatına görə, avqustun sonuna ölkənin avtomobil ixracı 2025-ci ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 50%-dən çox artaraq 7,5 milyon avtomobilə yaxınlaşıb.
Xiaomi korporasiyası ümumilikdə mənfəətlə işləsə də, elektromobil istehsalına cavabdeh bölməsi ikinci rübdə orta satış qiymətinin təxminən 10% azalması fonunda təxminən 387 milyon dollar zərər edib.
Son bir il ərzində şirkətin səhmləri iki dəfədən çox ucuzlaşıb.
Bu çətinliklərə cavab olaraq Xiaomi artıq sınaqdan çıxmış strategiyaya müraciət edir: gələn ildən şirkətin ilk avtomobillərinin Almaniyaya tədarükünə başlanacaq. / banker.az