Neftin qiyməti niyə sürətlə dəyişir və bu, Azərbaycan iqtisadiyyatına necə təsir göstərir? - AÇIQLAMA

Neftin dünya bazarındakı qiyməti demək olar ki, hər gün dəyişir. Gah "qara qızıl"ın qiyməti yüksələn xətt üzrə inkişaf edir, gah da əksinə enmələr müşahidə olunur.  Bəs görəsən  neftin qiymətinin sürətlə dəyişməsinin səbəbi nədir və bu, Azərbaycan iqtisadiyyatına necə təsir göstərir?
Mövzunu KONKRET.az-a şərh edən iqtisadçı ekspert Elçin Rəşidov bildirib ki, neftin qiymətinin stabil qalmaması "qara qızıl"a olan tələb və təklifin dəyişməsindən aslıdır: "Pandemiyanın yeni dalğası səbəbi ilə neftə olan tələbin azalacağı gözləniləndir. Ümumiyyətlə iqtisadiyyat yavaşlayacaq. Həmçinin ABŞ-ın daraldıcı humanitar siyasətinin nəticəsində bu ölkənin neftə olan təlabatının azalacağı gözləniləndir. Eyni zamanda Rusiya-Ukrayna müharibəsinin nəticəsi olaraq Avropada iqtisadiyyatın artım tempinin aşağı düşəcəyi gözlənilir. Bunun da neftə olan təlabata təsiri qaçılmazdır. Beləliklə tələbin azalması neftin qiymətinin qismən düşməsinə səbəb olacaq. Əsas məsələ isə təklif tərəfdədir. Hələlik isə uzun müddətdir neft ixrac edən ölkələrin böyük hissəsinin toplaşdığı OPEC-in dəyişikliklərinin nəticəsidir ki, Bu, ümumi qiymətdə özünü göstərir. Yəni nə qədər ki, dünya siyasətində və iqtisadiyyatında stabillik yoxdur, neftin qiyməti də stabil olmayacaq".
Ekspertin sözlərinə görə, Azərbaycan neft resurslarına strateji yanaşmalıdır: "Təəssüf ki, hal-hazırda hökumət neft resurslarına qısa müddətli baxmağa meyillidir. Neftin qiyməti qalxdıqda büdcəni böyütmək və ya əksinə olduqda bəzi layihələri ixtisara salmaq kimi düşüncələr tamamilə yanlışdır. Bunun iqtisadiyyata həm uzunmüddətli, həm də qısamüddətli zərərləri ola bilər. Hansısa layihələr neftin qiymətində dəyişikliyə həsas olmalı deyil. Uzunmüddətli zərərərlər ondan ibarətdir ki, müxtəlif özəl sektor subyektləri bu cür dalğalanmalara risk kimi baxırlar. Riskli mühitdə isə yaxşı inkişaf edə bilmirlər. Həm də bu cür mühitdə qoyulan investisiyalar az olur. Bir sözlə Azərbaycanın təkmilləşmiş neft strategiyası olmalıdır. Onun da əsas məqsədlərindən biri neftin qiymətində dalğalanma olan zamanı iqtisadiyyatı qorumaqdır. Neft Fondu da bu məqsədlə yaradılsa da, şirkət sözügedən məsələyə əməl etmir. İkinci məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycan uzunmüddətli perspektivdə neftdən maksimum gəlir əldə etməlidir. Neftin istehsalı Qara qızıl"ın qiymətinə həsas olmalıdır. Neftin qiyməti yüksək olduğu zamanlarda istehsal artmalıdır, aşağı dövrlərdə isə azalmalıdır. Hazırda proses nəinki neytraldır, hətta tərsinə dövr edir. Neftin bu cür istismarı neft gəlirlərinin optimallaşmasına imkan vermir. Neft Fondunda olan bütün aktivlərin ümumi həcminin 30 milyard dollardan yuxarı olduğunu nəzərə alsaq, hər il 1-2 faiz itki dövlət üçün çox böyükrəqəmdir".
Elçin Rəşidov əlavə edib ki, dalğalanmaların Azərbaycan iqtisadiyyatına əslində təsiri yoxdur. Bu təsirlər süni şəkildə büdcə institutu tərəfindən yaradılır: "Büdcəyə neft qiymətlərinin bir hissəsi vergi transferi ilə köçürülür və bu yanlış mexanizmdir. Bu büdcə defisitini və yaxud profesetini dəyişə bilir. Profeset yarandıqda ilin ortasında buna yenidən baxılır və yanlış siyasət həyata keçirirlir. Çünki, neft gəlirlərinə uzunmüddətli strateji yanaşmanın bir perspektivi də ondan ibarətdir ki, iqtisadiyyatın çiçəklənmə illərində həmin gəlirlərin iqtisadiyyata transferi azaldılmalıdır. Bizdə isə əksinədir. Neft qiymətləri qalxdıqda, neft şirkətləri daha çox sifarişlər verir ki, bu da iqtisadiyyatda artıma səbəb olur".
Ekspert bildirib ki, dalğalanmalar risk yaradır. Risk olan yerdə isə investisiyalar ya yatırımlar azalır: "Ümumi iqtisadiyyat kiçilir və sahibkarlar daha da narazı qalır. Neft gəlirləri iqtisadiyyatda daha çox yer tutduqca bu, iqtisadiyyatın digər sektorlarının rəqabət qabiliyyətini aşağı salır. Hal-hazırda bizim qeyri-neft sektorunun əmək məhsuldarlığı Gürcüstan müvaafiq sektorlarının əmək məhsuldarlığından  az qala 2 dəfə aşağıdır. Ona görə də, neft gəlirlərini uzunmüddətli düşünməklə, məhdud miqdarda və yanlız investisyalar olmaqla istehsala buraxmaq lazımdır".
Müşviq Tofiqoğlu,
KONKRET.az