Agile-in böyük illüziyası: sənaye mühəndislik elmini orta əsr empirizminə necə dəyişdi?

Son onilliklərdə İT sənayesi "qalib gəlmiş Agile" paradiqması daxilində yaşayır. Onun effektivliyinə yönələn istənilən şübhə dərhal "köhnəlmiş şəlalə modelinə" bağlılıq kimi damğalanır. Lakin məsələyə daha dərindən baxdıqda məlum olur ki, Agile idarəetmənin təkamülü deyil. O, xəyali düşmənlərlə mübarizə aparan və sistemli layihələndirməni ritual xarakterli sənətkarlıqla əvəz edən ustalıqla qurulmuş marketinq üstqurumudur.
Kölgə ilə döyüş: "Şəlalə modeli" haqqında mif
Agile-in əsas antaqonisti sayılan "Şəlalə modeli" — Waterfall — əslində heç vaxt hamı tərəfindən qəbul edilmiş mühəndislik praktikası olmayıb. Uinston Roys 1970-ci ildə dərc etdiyi məqalədə xətti sxemi necə işləməyin düzgün olmadığına nümunə kimi göstərmiş və dərhal iterasiyalardan, eləcə də əks əlaqədən istifadə etməyi təklif etmişdi.
Roysdan əvvəl və sonra mövcud olan bütün əsas dünya mühəndislik standartları layihələndirmənin iterativ xarakterini həmişə nəzərə alıb. Agile hərəkatı isə ləng, sərt və tamamilə xətti proses obrazında "saman adam" yaratdı, sonra da onu qəhrəmancasına məğlub etdi. Bu qələbə virtual idi: Agile pis metodologiyanı deyil, sağlam düşüncəni məğlub etdi və layihələndirməyə təbii şəkildə xas olan iterativliyi özünün unikal ixtirası kimi təqdim etdi.
Adaptivlik, yoxsa "metronom effekti"?
Agile tez-tez adaptiv metod adlandırılır, lakin bu, məntiqi səhvdir. Adaptasiya sistemin ətraf mühit dəyişdikdə öz daxili quruluşunu və ya davranış alqoritmini dəyişmək qabiliyyətidir. Agile-də isə belə mexanizm yoxdur.
Sərt dövr. Agile prosesi əslində rigid, yəni sərtdir: burada həmişə əvvəlcədən müəyyən edilmiş sprintlər və dəyişməz rituallar mövcuddur. Sistem mühitə uyğun olaraq "əyilmir", sadəcə eyni ritmi mexaniki şəkildə təkrarlayır.
Çeviklik əvəzinə diskretləşdirmə. Agile uyğunlaşmır, sadəcə yoxlamaların tezliyini artırır. Bu, adaptiv sistem deyil, metronomdur. Komanda fəlakətə doğru gedirsə, Agile rejimində o, divara sadəcə daha tez-tez — məsələn, hər iki həftədən bir — çırpılacaq. Amma hərəkətin öz mexanizmi dəyişməz qalacaq.
Layihələndirməyə qarşı antaqonizm: "yuxarıdan aşağı" yanaşmanın ölümü
Agile klassik yuxarıdan aşağı layihələndirmənin — Top-Down Design yanaşmasının — birbaşa antaqonistidir. Frederik Bruksun tövsiyə etdiyi kimi, əvvəlcə sistemi bütöv şəkildə layihələndirib onun konseptual tamlığını təmin etmək əvəzinə, Agile "tədricən yaranan arxitektura"nı — emergent design yanaşmasını — qəbul etdirir.
Praktikada bu, arxitekturanın əvvəlcədən planlaşdırılmasından imtina etmək və funksionallığı "yamaq-yamaq" artırmaq deməkdir. Sistem layihə əsasında tikilmiş binaya deyil, təməli nəzərə alınmadan köhnə otaqlara yenilərinin əlavə edildiyi favela məhəlləsinə çevrilir. Bu, "sürətli proqram təminatı hazırlanması" deyil, texniki borcun yığılmasıdır. Zaman keçdikcə həmin borc istənilən dəyişikliyi həddən artıq baha edir.
İdarəetmədən imtina və refleksiyaya keçid
Agile sözün əsl mənasında idarəetmə deyil, çünki burada idarəetmənin fundamental kateqoriyası olan plan yoxdur. Klassik idarəetmə proaktivdir: o, məqsədə aparan trayektoriyanı əvvəlcədən qurur. Agile isə "refleksiv idarəetmə"yə, yəni xarici qıcıqlandırıcılara reaksiya əsasında idarəetməyə keçib.
Bu da yenə "metronom" rejimində işləməkdir: sprint, nümayiş, retrospektiv. Mühit dəyişdikdə Agile komandası sistemli şəkildə uyğunlaşmır, sadəcə reallıqla daha tez-tez müqayisə aparır. Belə sistemdə menecer "ən yaxşı mühəndis" olmaqdan çıxaraq fasilitatora — ritualların yerinə yetirilməsinə nəzarət edən, lakin məhsulun texniki cəhətdən əsaslı olub-olmamasına görə məsuliyyət daşımayan katibə çevrilir.
Saxta çeviklik
Sistem mühəndisliyində çeviklik sistemin öz strukturunu dəyişmədən əvvəlcədən nəzərdə tutulmuş rejimlər arasında keçid edə bilməsidir. Agile isə bunun tam əksini təklif edir: tələblər hər dəfə dəyişəndə sistemin strukturunun, yəni kodun da dəyişdirilməsi.
Agile-də "çeviklik" adlandırılan xüsusiyyəti daha düzgün olaraq plastiklik və ya kövrəklik adlandırmaq olar. Sistem "əyilmir" — onu hər dəfə plastilin parçası kimi yenidən formalaşdırırlar. Nəticədə dəyişikliklərin dəyəri manifestin vəd etdiyi kimi azalmaq əvəzinə eksponensial şəkildə artır. Çünki sistemin strukturu əvvəldən çevik olacaq şəkildə layihələndirilməyib.
"Ən yaxşı təcrübələr"ə geriləmə
Agile "ən yaxşı təcrübələr"ə əsaslanan empirik idarəetmə metodlarına aiddir. Bu isə elmdən əvvəlki dövrün sex sənətkarlığına qayıdışdır.
Qədim dövrdə çörəkçi prosesin kimyasını anlamadan təsadüfən xəmirə maya əlavə edir və həmin "sirri" şagirdlərinə ötürürdü. Agile kouçları da eyni şəkildə prosesin mahiyyətini, mürəkkəb sistemlərin idarə olunmasının fizikasını anlamadan ritualları — gündəlik ayaqüstü görüşləri, kartları, lövhələri — başqalarına ötürürlər.
Mühəndislik bunun nə üçün işlədiyini bilir, çünki modellərə əsaslanır.
Agile isə yalnız adətən necə edildiyini bilir, çünki "ən yaxşı təcrübələr"ə əsaslanır.
Bu empirizm sadə veb tətbiqləri — bir növ "çörəkxanaları" — səviyyəsində işləyə bilər. Amma əməliyyat sistemləri, verilənlər bazalarının idarəetmə sistemləri və aviasiya kimi mürəkkəb sistemlərin yaradılması zamanı fəlakətli şəkildə uğursuzluğa düçar olur. Çünki belə sahələrdə sınaq və səhv metodu deyil, elmi hesablama və sərt layihələndirmə tələb olunur.
Dövrün sonu: məyusluq dalğası
Bu gün dönüş nöqtəsini müşahidə edirik: Deyv Tomas kimi aparıcı mühəndis və nəzəriyyəçilərin tənqidi məqalələrinin sayı sürətlə artır. Peşəkarlar getdikcə daha aydın şəkildə anlayırlar ki:
Agile ciddi sistemlərə tətbiq olunduqda miqyaslana bilmir.
O, ödənilməsi mümkün olmayan "arxitektura borcu" yaradır.
Mühəndislik ustalığını SAFe kimi çərçivələrin bürokratiyası ilə əvəz edir.
Ciddi sistemlər hələ də yuxarıdan aşağı layihələndirmədən və sistem mühəndisliyindən istifadə edən ciddi mütəxəssislər tərəfindən hazırlanır. Onlar məhz "çevik" doqmalara məhəl qoymadıqları üçün işlərini lazım olduğu kimi görürlər. / banker.az