Roma valyuta imperiyasının tənəzzülü və süqutu

Qədim sikkələrin taleyi dolların hökmranlığı ilə bağlı xoşagəlməz dərslər verir. 1847-ci ildə Hindistanın müasir Kerala ştatında yerləşən Kottayam şəhəri yaxınlığında yaşayan bir neçə kasıb fəhlə qızıl sikkələrdən ibarət xəzinə tapdı. Onlar bu tapıntıları bir günlük düyü ehtiyatına və ya bir neçə rupi qarşılığında dəyişdilər. Sikkələri ucuz qiymətə əldə edən tacirlər isə onların 1 800 illik Roma artefaktları olduğunu bilmədən əridərək bəzək əşyalarına çevirdilər. Xoşbəxtlikdən xəzinənin bir hissəsi qorunub saxlanıldı. Bu sikkələr iqtisadiyyatın öyrənilməsi üçün də son dərəcə dəyərli oldu — onlar qlobal valyutanın erkən nümunəsi kimi çıxış edirdi.
Oxşar qızıl aureuslar hətta Şotlandiyada aparılan qazıntılar zamanı da tapılıb. Kottayam xəzinəsi və Hindistanda aşkar olunan digər tapıntılar iqtisadçılara geniş analiz imkanı yaradıb. Bu tapıntılar Roma dövründə fil sümüyü, ədviyyatlar, mirvarilər və ipəyin Hind yarımadasından gətirildiyini göstərir — bu isə inkişaf etmiş beynəlxalq ticarətin sübutudur. Eyni zamanda, bu faktlar imperiyanın ticarət kəsiri olduğunu göstərir: sikkələr əsasən Romadan Hindistana axır, mallar isə əks istiqamətdə hərəkət edirdi. Romalılar Hindistan məhsullarını alır, hindlilər isə Roma qarşısında pul tələbləri yığırdı.
Məlumatlar göstərir ki, Roma aktivlərinə yüksək xarici tələbat var idi: sikkələr xüsusi dizayna malik idi, möhürlənmiş kisələrdə daşınır və Misirin Roma əyaləti olan Aleksandriya vasitəsilə yayılırdı. Bu vəziyyət bəzi müasirləri narazı salırdı. I əsrdə yaşamış Roma  sərkərdəsi Plini Böyük deyirdi: "Elə bir il yoxdur ki, Hindistan bizim imperiyadan 550 milyon sestersi çıxarmasın." Buna baxmayaraq, bu vəziyyət Romaya "həddindən artıq üstünlük" verirdi — Kaliforniya Universitetinin (Berkli) professoru Barri Ayxenqrinin "Sərhədsiz pul" kitabında qeyd etdiyi kimi, bu üstünlük bu gün qlobal valyuta statusundan faydalanan dolların mövqeyinə bənzəyir.
Dolların yüksək qlobal tələbi ABŞ-a xaricdən borc alarkən daha az ödəməyə, xaricə investisiyalardan isə daha çox qazanmağa imkan verir. ABŞ da davamlı olaraq ticarət kəsiri ilə üzləşir. Amerikalılar Hindistan və digər ölkələrdən ipək, ədviyyat və digər mallar alır, baxmayaraq ki, öz məhsullarını xaricə daha az satırlar. ABŞ-ın öz "Plinisi" də var — prezident Donald Tramp, o, ticarət kəsirini "oğurluq" kimi qiymətləndirir.
Roma valyutasının üstünlüyü də bugünkü dollar kimi üç əsas sütuna söykənirdi. Birincisi — ticarət kəsiri. Əgər Hindistan Romadan sestersiləri "çıxarmasaydı", ümumiyyətlə hindlilərin bu valyutası olmazdı. Halbuki bu sikkələr onlara digər ölkələrlə hesablaşmaq üçün lazım idi. 1960-cı illərdə iqtisadçı Robert Triffin qeyd edirdi ki, əgər dünya beynəlxalq ödənişlərdə dollardan istifadə etmək istəyirsə, ABŞ ticarət kəsirini saxlamalıdır.
İkinci amil — hərbi üstünlük idi. Roma əsgərləri və məmurları müxtəlif ölkələrə səfər etdikcə, onlara ödənilən sikkələr də dünyaya yayılırdı. Ayxenqrin qeyd edir ki, ABŞ-ın təhlükəsizlik sistemindən asılı olan ölkələr — məsələn, Almaniya və Cənubi Koreya — valyuta ehtiyatlarında dollara daha çox yer verir.
Üçüncü amil isə institutların sabitliyi idi. Pul yalnız Roma tərəfindən kəsilə bilərdi. Respublika dövründə (e.ə. 509–27-ci illər) bu proses Senat və monetar orqanlar tərəfindən idarə olunurdu. Bu sistem qızıl və gümüş valyutaların paralel dövriyyəsini təmin edir və onların nisbəti "bimetallik standart" əsasında müəyyən edilirdi.
Roma imperiyasının tədricən zəifləməsi valyutanın mövqeyini sarsıtdı. Lakin bu valyutanın üstünlüyü də süqutu sürətləndirən amillərdən biri oldu. Geniş ticarət əlaqələri xəstəliklərin yayılmasına səbəb oldu — məsələn, Şərqdən gələn Antonin vəbası (ehtimal ki, çiçək xəstəliyi) imperiya əhalisinin təxminən onda birini məhv etdi. Tacirlər eyni zamanda xristianlığı və yeni ideyaları yayaraq idarəetmə sistemini zəiflətdilər.
Daha praqmatik səbəblər də var idi. İmperator Neron 64-cü ildə baş verən böyük yanğından sonra valyutanı devalvasiya etdi — həm şəhərin bərpası, həm də hərbi və şəxsi xərclər üçün. Bundan sonra Roma sikkələri Hindistanda daha az görünməyə başladı. İnflyasiya Neron dövründə yüksək olmasa da, onun varisləri maaşları artırmaq və hakimiyyəti qorumaq üçün valyutanın dəyərini daha da aşağı saldılar.
V əsrdə Roma süqut etdikdən sonra onun valyutasını Bizans solidusu — Ayxenqrinin sözləri ilə desək, "orta əsrlərin dolları" — əvəz etdi. Sonrakı dövrlərdə bu rolu qismən Əməvi xilafətinin dinarı da bölüşdü. Bu valyutalar Şərq və Qərb arasında yerləşən imperiyalar sayəsində beynəlxalq ticarətin qismən bərpasına kömək etdi. Lakin Avropanın böyük hissəsində Roma dövrünün sabitliyi yerini parçalanmış və münaqişəli krallıqlara verdi, həyat səviyyəsi və ömür uzunluğu azaldı.
"Sezar, dayan"
Ayxenqrin xəbərdarlıq edir ki, ABŞ Roma səhvlərini təkrarlayır. Trampın ticarəti məhdudlaşdırmaq istəyi, ABŞ-ın Asiya və Avropadakı hərbi mövcudluğunu azaltması, büdcə kəsirini artırması və mərkəzi bankın müstəqilliyini zəiflətməsi dolların qlobal statusuna zərbə vurur.
Potensial alternativlər isə dolları əvəz etmək üçün yetərli deyil. Avronun güclü hərbi dayağı yoxdur. Çin yuanı avtoritar sistem səbəbindən geniş etibar qazanmır. Bitcoin isə bu üç əsas xüsusiyyətin heç birinə malik deyil.
Bu səbəbdən dolların zəifləməsi denarinin süqutundan daha böyük xaosa səbəb ola bilər. / banker.az