Çin necə innovasiya mərkəzinə çevrildi?

Əksər startapların investor pullarına etibar qazanması üçün vaxta ehtiyacı olur, təhlükəli texnologiyalar barədə isə danışmağa dəyməz. Amma Fusion Energy Tech istisnadır. Bu, iki il əvvəl Hefey şəhərində nüvə tədqiqat laboratoriyasının bazasında yaradılmış Çin şirkətidir. İyul ayında şirkət plazmanın maqnitlə saxlanması texnologiyasının kommersiyalaşdırılmasına başlayacağını elan etdi. Bu prosesdə atom nüvələri birləşir və nəticədə çox böyük həcmdə enerji yaranır. Bu, Günəşdə baş verənlə oxşar bir prosesdir. Şirkət həmin texnologiya əsasında təhlükəsizlik yoxlaması üçün cihaz da hazırlayıb; bu qurğular artıq yerli metro stansiyalarında peyda olur və sərnişinlər hər gün onların yanından keçir.
Çinin ali lideri Si Cinpin Qərbi qabaqlamaq üçün qabaqcıl texnologiyalar üzərində xüsusi dayanır. Çin şirkətləri artıq elektrik avtomobilləri və litium batareyaları istehsalında dominantdır və humanoid robotların istehsalı kimi yeni sahələrdə sürətlə lider mövqelər tutur. Ölkənin artan texnoloji potensialı qismən Kommunist Partiyasının "innovasiya konveyeri" sayəsində formalaşır: dövlət laboratoriyaları və universitetlərdə işlənən ideyalar götürülür və kommersiya məhsullarına çevrilir. Siyasi sənədlərdə tez-tez "innovasiya zənciri" adlandırılan bu proses bir çox sahələrdə sürətli tərəqqiyə gətirib çıxarıb.
Bununla belə, Çin modelinin xərcləri durmadan artır. Tənqidçilər hesab edirlər ki, bu, resursların qeyri-səmərəli istifadəsinə gətirib çıxarıb və iqtisadi artımı ləngidir. Yaxın gələcəkdə Çinin innovasiyalara dövlət yanaşması daha az effektiv ola bilər.
Çində innovasiya zəncirləri çox vaxt dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən laboratoriyalarda çalışan tədqiqatçılar üçün verilən qrantlarla başlayır. Ardınca dövlət rəsmiləri yaxşı ideyaları seçir və tədqiqat qruplarına tez-tez yerli sənaye zonalarında şirkət qurmağa kömək edirlər.
Bu prosesdən faydalanan son nümunələrdən biri Çuncinqdə kompüter görmə sensorları istehsal edən Theseus şirkətidir. 2019-cu ildə bu, sadəcə Sian şəhərindəki Dövlət Optika və Dəqiq Mexanika İnstitutunun alimlərindən ibarət bir qrup idi; onlar işlədikləri texnologiyanın kommersiyalaşdırılması barədə danışmaq üçün yeməkxanalarda görüşürdülər. Texnologiyanın təchizat zəncirini qurmaq ümidi ilə Çuncinqin rayon rəhbərliyi maliyyə dəstəyi verdi və 2020-ci ildə sənaye zonasında şirkətin işə düşməsinə kömək etdi.
2024-cü ilə gəldikdə, Theseus öz sahəsində aparıcı oyunçuya çevrilib. Şirkət dünya miqyasında tanınmış alimləri işə cəlb edir və bu ilin mayında ölkənin ən böyük telekommunikasiya şirkəti olan dövlətə məxsus China Mobile ilə tərəfdaşlıqda AMOLED texnologiyasından istifadə etməklə daha aydın görüntü keyfiyyəti təmin edən yeni displey hazırladığını elan etmişdir.
Dövlət dəstəyi ilə fəaliyyət göstərən tədqiqat institutları, o cümlədən laboratoriyalar və universitetlər innovasiyalarını kommersiyalaşdırmağın başqa yollarını da tapırlar. Bəziləri elə ticarət platformaları yaradıblar ki, şirkətlər patentlər üçün birbaşa müraciət edə bilsin. Məsələn, Harbində yerləşən Heylunczyan Kənd Təsərrüfatı Elmləri Akademiyası özünün hazırladığı genetik modifikasiya olunmuş soyanın patentini yaxınlarda hərraca çıxardı. Belə hallarda institut çox vaxt texnologiyanı alan şirkətə həmin texnologiyanın tətbiqində kömək etmək üçün öz mütəxəssislərini göndərir.
Çinin elmi-tədqiqat institutları ilə özəl sektor arasındakı əlaqələrin möhkəmlənməsinin göstəricilərindən biri də onların ideyaların satışı, texnologiyanın birgə işlənməsi və ya konsaltinq xidmətləri müqabilində əldə etdikləri gəlirdir. 2019–2023-cü illərdə (mövcud olan son məlumatlar) bu məbləğ demək olar ki, iki dəfə artaraq 205 milyard yuana (30 milyard ABŞ dolları) çatıb.
Birgə işin faydaları hər iki tərəf üçün aydındır. Məsələn, biotexnologiya sahəsində dövlət tədqiqatçıları öz işlərini dəstəkləmək üçün özəl resursları cəlb edə biliblər; universitet tədqiqatçıları yerli şirkətlərin sənaye fermentasiya qurğularından tez-tez istifadə imkanı qazanırlar ki, orada bakteriyalar yetişdirilir.
Hefey, yəqin ki, Çində elmi və biznes dairələrinin dövlət rəhbərliyi altında birləşdirilməsinin ən yaxşı nümunəsidir. Şəhər hakimiyyəti özəl şirkətlərə sərmayə qoyur, onların ətrafında təchizat zəncirləri qurur və laboratoriyalar, universitetlər ilə özəl sektor arasında vasitəçi rolunu oynayır. Termonüvə sintezi texnologiyası bu uğurlardan yalnız biridir: şəhərdə hazırlanmış termonüvə əsaslı xərçəng müalicə metodları hazırda sınaqlardan keçir, kvant mühafizəsinə malik mobil xidmətlər isə artıq bazara çıxarılıb.
Hefeyin rəhbərliyi bazar dinamikasının öz-özünə təşviq etməyə bilərək texnoloji problemlərin aradan qaldırılmasına fokuslanıb. Məsələn, əvvəllər yalnız bir neçə xarici təchizatçıdan almaq mümkün olan bəzi aşağıtemperaturlu "dilusiya" soyuducuları kimi kvant cihazları indi ölkə daxilində istehsal olunur; baxmayaraq ki, bəzi ekspertlər onların effektivliyi barədə hələ də skeptikdir.
Çinin mərkəzi hökuməti belə əməkdaşlıq sistemlərinin ən yaxşı nümunələrindən yararlanmaq və onları bütün ölkə üzrə yaymaq istəyir. Mart ayında İnkişaf və İslahatlar üzrə Milli Komissiya texnologiyalara sərmayə yatırmaq üçün 1 trilyon yuanlıq fonda nəzarəti öz üzərinə götürüb. 2023-cü ildən bu fonda Hefeyin yerləşdiyi Anhoy vilayətində yüksək vəzifə tutmuş keçmiş partiya rəsmisi Zheng Shanjie rəhbərlik edir. Pekində yerləşən Hutong Research konsaltinq şirkətinin qeyd etdiyinə görə, Sənaye və İnformasiya Texnologiyaları Nazirliyi (MIIT) sənaye zonalarında ideyaların kommersiyalaşdırılmasına nəzarət etməyə başlayıb. Apreldə iki daxili şəhəri yaşıl enerji mərkəzinə çevirməsi ilə tanınan Li Leçen MIIT-in rəhbəri təyin olunub; bu, partiyanın belə transformasiyaların daha çox görmək istədiyini göstərir.
Çin şirkətləri üçün ölkədə tətbiq olunan innovasiyaların geniş spektr ciddi üstünlüklər yaradır. Əvvəla, bu, yeni sahələrə daxil olmağı asanlaşdırır. Məsələn, əvvəlcə smartfon istehsalçısı olan Xiaomi təxminən üç il ərzində Çində uğurlu elektrik avtomobili biznesi qurmağı bacardı. İnnovasiyaların genişliyi yeni sənaye sahələrinin yaranmasına da təkan verir: Çin qismən EV və pilotsuz uçuş aparatları sahəsindəki təcrübəsinə görə yaranmaqda olan "uçan taksi" biznesində liderə çevrilir.
Lakin bütün bu uğurlara baxmayaraq, Çinin innovasiya modeli xərclərlə müşayiət olunur və bu xərclər artır. ÜDM-in bəlkə də 2%-ə qədəri müxtəlif formalarda sənaye subsidiyalarına yönəldilir. Peşəkar xidmətlər göstərən KPMG şirkətinin məlumatına görə, dövlət innovasiyaların idarə edilməsində daha fəal rol oynadıqca, 2025-ci ilin birinci yarısında özəl vençur sərmayələrinin həcmi illik müqayisədə 50% azalıb.
Dövlətin səxavətindən yaranan faydalar da getdikcə dahada azaldığı aydın görünür. Ölkənin kapital və əməkdən nə dərəcədə səmərəli istifadə etdiyini ölçən ümumi faktor məhsuldarlığı aşağı düşüb. Yerli hakimiyyətlərin mütəxəssis klasterləri yaratmaq cəhdlərindən bəziləri uğursuzluğa düçar olub; o cümlədən Nannin şəhərinin elektrikli avtomobillər üzrə təchizat zənciri yaratmaq cəhdi. Dövlət subsidiyaları bir çox sahələrdə ciddi artıq istehsal gücünə də səbəb olub. Məsələn, Çin elektromobil istehsalçılarının mütləq əksəriyyəti mənfəət görmür. Çoxlu sayda şirkət eyni müştərilər uğrunda mübarizə aparır və az saylı qaliblə nəticələnən bu "həddən artıq rəqabət" vəziyyəti tez-tez "involyusiya" adlandırılır. Eyni zamanda, xaricdə müştəri axtarışı xarici hökumətlərin müqaviməti səbəbindən getdikcə çətinləşir. Üstəlik, bəzən Çində aydın bazar tələbi olmayan texnologiyalar inkişaf etdirilir: humanoid robotlar üzərində çalışanlar oxşar məhsullar istehsal edən çoxsaylı şirkətlərin mövcudluğundan və tələbin azlığından şikayətlənirlər.
Çinin innovasiyalara dövlət yanaşması dünya səviyyəli bir çox şirkətin yaranmasına kömək edib, lakin investisiyaların geri dönüşü bunu uzun müddət davam etdirmək üçün bəlkə də yetərli deyil. Rhodium Group tədqiqat şirkətindən Daniel Rozenin sözlərinə görə, innovasiyaların maliyyələşdirilməsi nəticəsində Çinin borc yükü çox böyümüşdür. Keçən il dövlət borcu — yerli hakimiyyətlərin maliyyələşdirmə qurumlarının öhdəlikləri də daxil olmaqla — ÜDM-in 124%-nə çatıb. Nəticə etibarilə, Si Cinpinin yeni texnologiyalara dövlət dəstəyini azaltmaqdan başqa çıxış yolu qalmaya bilər. Elə həmin anda Çində innovasiya konveyeri ləngiyə və ya dayanmağa başlaya bilər. / banker.az