Çin niyə iri nüvə reaktorlarına üstünlük verir?

Bu, iki fərqli nüvə sənayesinin hekayəsidir.
Çində nüvə energetikası
Çində iri nüvə reaktorları heyrətamiz sürətlə tikilir. Son illərdə ölkə öz nüvə parkını demək olar iki dəfə genişləndirərək ümumi istehsal gücünü əhəmiyyətli dərəcədə artırıb. Yeni obyektlərin böyük əksəriyyətini təxminən bir giqavat gücə malik su-su tipli reaktorlar təşkil edir.
ABŞ və digər ölkələrdə isə mənzərə tamamilə fərqlidir.
Eyni dövr ərzində ABŞ-da cəmi iki yeni reaktor — Corciya ştatındakı Vogtle Atom Elektrik Stansiyasının 3 və 4 nömrəli enerji blokları tikilib. Bununla yanaşı, ölkədə diqqət və investisiyalar əsasən daha kiçik reaktorlara yönəlib. Məsələn, mikroreaktor hazırlayan şirkətlərdən biri bu yaxınlarda ABŞ Energetika Nazirliyinin yeni pilot proqramı çərçivəsində kritikliyə nail olub.
Dünya elektrik enerjisinə sürətlə artan tələbatı ödəməyə çalışır. Bir çox ölkə istixana qazı emissiyası yaratmayan enerji mənbələrinə, o cümlədən nüvə energetikasına daha çox maraq göstərir.
Əsas sual isə budur: bu strategiyalardan hansı yeni enerji güclərinin elektrik şəbəkəsinə daha tez qoşulması baxımından həqiqətən səmərəli olacaq?
Bu gün nüvə energetikasının əsas liderləri ABŞ və Fransa hesab olunur. ABŞ dünyada ən böyük nüvə reaktorları parkına malikdir, Fransa isə ikinci yerdədir. Bununla yanaşı, Fransa nüvə enerjisindən xüsusilə çox asılıdır: ölkədə istehsal olunan elektrik enerjisinin təxminən üçdə ikisi atom elektrik stansiyalarının payına düşür.
Lakin son illərdə bu ölkələr öz nüvə parklarına demək olar ki, yeni reaktor əlavə etməyiblər. ABŞ-da yalnız Vogtle AES-in yeni enerji bloklarını qeyd etmək mümkündür. Fransa isə uzun fasilədən sonra öz son reaktorunu dekabr ayında elektrik şəbəkəsinə qoşub.
İri layihələrin tikintisi niyə bu qədər çətindir?
Bu gün nüvə sənayesində üstünlük təşkil edən iri obyektlərin inşası son dərəcə mürəkkəb prosesdir.
Belə layihələrə tələb olunan ilkin investisiyalar milyardlarla dollarla ölçülür. İnvestorlar yatırdıqları vəsaitin geri qayıtması üçün bəzən onilliklərlə gözləməli olurlar.
Layihələr texniki baxımdan mürəkkəbdir və tənzimləmə prosesi zamanı tez-tez dəyişdirilir. Bu dəyişikliklər isə tikinti müddətini uzadır və xərcləri daha da artırır.
Bir çox mütəxəssis hesab edir ki, ABŞ və digər Qərb ölkələrində vəziyyəti dəyişə biləcək əsas həll daha kiçik reaktorların yaradılması ola bilər.
Bu yanaşmanın məntiqi sadədir: reaktorun ölçüsünün kiçildilməsi yeni texnologiyanın tətbiqi üçün tələb olunan ilkin investisiyanın azalmasına imkan verir.
Bundan əlavə, belə reaktorları birbaşa tikinti sahəsində inşa etmək əvəzinə zavod şəraitində yığmaq mümkündür. Gözləntilərə görə, kütləvi istehsala keçid zamanla onların qiymətini də aşağı sala bilər.
ABŞ-da mikroreaktorlara maraq artır
Kiçik ölçülü reaktorlar ABŞ-da böyük maraq doğurur və bu sahəyə ciddi investisiyalar yatırılır. ABŞ Energetika Nazirliyinin yeni pilot proqramı da bu istiqamətdə atılan addımlardan biridir.
Ötən il nazirlik üç sınaq reaktorunda kritikliyə nail olunmasını qarşıya məqsəd qoymuşdu. Kritiklik reaktorun enerji istehsal edə bilən özünüdayanıqlı nüvə zəncirvari reaksiyasına çatdığı mərhələdir.
Ötən həftə Kaliforniyada yerləşən şirkətlərdən biri öz reaktoru ilə bu mərhələyə çatdığını açıqlayıb.
Şirkət gələcəkdə kilovatlarla meqavatlar arasında elektrik enerjisi istehsal edə bilən mikroreaktorlar qurmağı planlaşdırır. Müasir iri nüvə reaktorları isə elektrik şəbəkəsinə qoşulan zaman bu qurğulardan dəfələrlə daha güclü olur.
Yeni mikroreaktorun əsasını natriumla soyudulan sistem təşkil edir. Reaktorda müasir nüvə qurğularının əksəriyyətində istifadə ediləndən daha yüksək konsentrasiyalı yanacaq saxlayan, qrafitlə örtülmüş avtonom kürəciklərdən istifadə olunur.
Bununla belə, real elektrik enerjisi istehsalına hələ çox var. Hazırkı reaktorda enerjinin çevrilməsi və istiliyin kənarlaşdırılması sistemləri mövcud deyil.
Şirkətin baş direktoru Cordan Brembl bildirib ki, gələcək mərhələdə elektrik enerjisi istehsalına başlamaq və qurğunu real obyektlərdən birində yerləşdirmək planlaşdırılır.
Özəl sektor da mikroreaktorlara maraq göstərir. Böyük texnologiya şirkətləri gələcəkdə data mərkəzlərini enerji ilə təmin edə biləcəyinə ümid etdikləri yeni nüvə reaktorlarına sərmayə yatırırlar.
Çinin yanaşması: miqyas və standartlaşdırma
İndi isə dünyanın digər tərəfinə nəzər salaq. Çin sınaqdan çıxmış və daha ənənəvi modelə üstünlük verir: ölkə iri nüvə reaktorlarından ibarət parkını fəal şəkildə genişləndirir.
Bir il ərzində Çində altı yeni reaktorun tikintisinə başlanılıb. Növbəti ilin ilk beş ayında isə daha iki reaktorun inşasına start verilib.
Ölkə quraşdırılmış nüvə enerjisi gücünə görə həm ABŞ-ni, həm də Avropa İttifaqını geridə qoymağı planlaşdırır.
Çinin tikinti tempi xüsusilə diqqət çəkir. Ölkədə yeni nüvə reaktorunun tikintisi dünya üzrə orta göstəricidən xeyli az vaxt aparır. ABŞ-da son iki reaktorun tikintisi isə təxminən onillərlə davam edib.
Çinin bu sürətə çatmasının əsas səbəblərindən biri standartlaşdırmadır.
Ölkə yeni reaktorların layihələndirilməsi, lisenziyalaşdırılması və tikintisi üçün vahid layihə idarəetmə sistemi yaradıb. Reaktorlar miqyas effektindən yararlanmaq üçün altı və ya daha çox qurğudan ibarət qruplar şəklində tikilir.
Əslində miqyas effektindən istifadə kiçik modul reaktorların əsas üstünlüklərindən biri hesab olunur. Lakin Çin eyni iqtisadi üstünlüyü iri layihələrə də tətbiq etməyə çalışır.
Buna, əlbəttə ki, dövlət tərəfindən ayrılan böyük həcmdə investisiyalar da kömək edir.
İri nüvə reaktorları adətən elektrik şəbəkəsini daha aşağı maya dəyəri ilə daha böyük həcmdə enerji ilə təmin edir. Çində elektrik enerjisinə tələbatın sürətlə artdığı nəzərə alınarsa, bu, mühüm üstünlükdür.
Kiçik reaktorlar ölçülərinə görə daha az ilkin investisiya tələb etsələr də, istehsal olunan hər enerji vahidinə görə onların xərci daha yüksək olur.
Bununla belə, Çinin yalnız iri reaktorlara diqqət yetirdiyini söyləmək düzgün olmazdı. Ölkədə elektrik enerjisini şəbəkəyə ötürəcək ilk işlək kiçik modul reaktorun da istifadəyə verilməsi gözlənilir.
Gələcək hansı modelindir?
Kiçik reaktorların Qərb ölkələrinə nüvə energetikasını sürətlə genişləndirməkdə kömək edib-etməyəcəyini zaman göstərəcək.
Hazırda isə Çinin əldə etdiyi sürətli nəticələr iri nüvə reaktorlarının ən azı yaxın perspektivdə daha səmərəli seçim ola biləcəyini göstərir. / banker.az