Dünyanın ən gözlənilməz iqtisadi uğur hekayəsi — Şimali Koreya

Rouen Bird Şimali Koreyada 100 dəfədən çox olub və Kim Çen In rejimi dövründə taksi üçün uzun müddət gözləməyə alışmışdı. Lakin bir neçə ildən sonra Pxenyana etdiyi son səfər zamanı avtomobil bir neçə dəqiqəyə gəldi.
Onun şimali koreyalı tərcüməçisi smartfonunu çıxardı, Samhung adlı tətbiqi açdı və Uber-ə bənzər servis vasitəsilə maşın çağırdı. O və Bird taksinin hərəkətini real vaxt rejimində izləyirdilər.
"Bütün bunlar tamamilə yeni idi", — avstraliyalı tur operatoru Bird danışır. "Mən heyrətə gəlmişdim".
Şimali Koreya dünyanın ən gözlənilməz iqtisadi artım hekayəsidir. Onun iqtisadiyyatı uzun illərdir görünməyən şəkildə canlanır. Buna silah satışı və Rusiyaya qoşun göndərilməsi, Çin tərəfindən tədarüklər və maliyyələşmə, həmçinin beynəlxalq sanksiyalardan yan keçərək daha çox enerji resursu, komplektləşdirici hissə və material idxal etmək imkanı təkan verir. Bu həftə Çin lideri Si Cinpin Şimali Koreyaya səfər edib — bu, onun il ərzində ilk xarici səfəridir.
COVID-19 pandemiyası zamanı Kim Çen Inın rəhbərlik etdiyi KXDR hakimiyyəti ölkənin sərhədlərini tam bağlamışdı. Daha sonra ölkəyə giriş yalnız məhdud sayda əcnəbiyə — o cümlədən Rusiya vətəndaşlarına, Qərb turistlərinə və diplomatlara icazə verildi. Orada olmuş qonaqların sözlərinə görə, Şimali Koreya nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişib. Bu dəyişiklik xüsusilə ölkə liderinin və yerli elitanın yaşadığı paytaxt Pxenyanda hiss olunur.
Şəhərin restoranlarında odun sobasında bişirilən pizza və toyuq qanadları təqdim edilir. Ziyarətçilər mobil QR-kod sistemi ilə ödəniş edə bilirlər. Küçələrdə Çin elektromobilləri hərəkət edir. Pxenyanda zoomağazalar, oyun zonaları olan internet-kafelər və BMW satılan avtosalonlar peyda olub.
Kim ölkə üzrə tikinti bumuna start verib. Ötən il Pxenyanda 10 000 yeni mənzil tikilib — bu, Los-Anceles və ya Çikaqoda tikiləndən çoxdur.
Fevralda on ildən bir keçirilən Əmək Partiyasının qurultayında 42 yaşlı lider iqtisadi yüksəlişi qeyd etdi. Çıxışında o vurğuladı ki, müsbət dəyişikliklər ABŞ-ın təşəbbüsü ilə tətbiq edilən və onun "barbar blokada" adlandırdığı iqtisadi sanksiyalara baxmayaraq baş verib. Qurultayın keçirildiyi binanın qarşısında nümayişkaranə şəkildə zavoddan yeni çıxmış yeddi sıra raket qurğuları düzülmüşdü.
"Hər şey fundamental şəkildə dəyişib", — Kim dedi.
2017-ci ildə KXDR-in nüvə proqramının inkişafına cavab olaraq ABŞ BMT ilə birlikdə ölkəyə qarşı iqtisadi sanksiyaları sərtləşdirdi və ticarət, eləcə də maliyyə əməliyyatlarını məhdudlaşdıran bir sıra genişmiqyaslı qətnamələr qəbul etdi. Donald Tramp administrasiyası dəfələrlə Şimali Koreyanın nüvə silahından tam imtinasına nail olmaq niyyətində olduğunu bəyan etmişdi.
Prezidentliyinin birinci müddətində Tramp Kimlə üç dəfə görüşdü — o, bunu edən ilk fəaliyyətdə olan ABŞ lideri oldu. Lakin tərəflər Pxenyanın nüvə proqramını məhdudlaşdıracaq razılaşma əldə edə bilmədilər. Yenidən vəzifəyə gəldikdən sonra Tramp Kimlə münasibətlərini vurğuladı və onunla yenidən görüşməyi təklif etdi.
Kim vətəndaşları özünü təmin edən iqtisadiyyat qurmağa köklənməyə çağırıb. Bununla belə, KXDR hakimiyyəti rəsmi iqtisadi məlumatlar dərc etmir, informasiya məkanına sərt nəzarət edir və ölkəyə gələn əcnəbi qonaqların hansı məlumatları əldə edə biləcəyini özü müəyyənləşdirir.
Paytaxtdan kənarda həyat səviyyəsi aşağı olaraq qalır: BMT hesabatına görə, ölkənin 26 milyon sakininin demək olar yarısı ərzaq çatışmazlığı yaşayır. KXDR-in illik ümumi daxili məhsulu ABŞ göstəricisinin 1%-dən də azdır. Şimali Koreya insan hüquqlarının ən ciddi şəkildə pozulduğu ölkələr sırasındadır: məsələn, Cənubi Koreya seriallarını yaymağa görə orada ölüm hökmü verilə bilər.
Cənubi Koreyanın analitik mərkəzləri "Sanksiyalar peyk görüntülərində görünmür" kimi başlıqlarla hesabatlar dərc edirlər. Onlar göstərirlər ki, Şimali Koreyanın bəyan edilən iqtisadi irəliləyişi sadəcə təbliğat deyil. Genişləndirilən Şimali Koreya neft anbarları yaxınlığında gəmilərin aktivliyi artıb. Bir çox dayanacaq daha dolu görünür. Başqa bir hesabata görə, hazırda Şimali Koreya gecələr beş il əvvəlkindən təxminən üç dəfə daha parlaq görünür.
Avstraliyalı tur operatoru Rouen Bird pandemiyadan sonra Şimali Koreyaya ilk dəfə səfər etmişdi. Səfər zamanı o, Pxenyanın ən yaxşı restoranında şam yeməyi təşkil edilməsini xahiş etdi. Qonaqları — Bird də daxil olmaqla cəmi altı nəfəri — iki hündür yaşayış kompleksini birləşdirən yerüstü keçidə apardılar.
Restoran şəhər küçələrindən 30 metrdən çox yüksəklikdə yerləşirdi, döşəməsi isə şüşədən hazırlanmışdı. Menyuya ənənəvi Koreya yeməkləri — soyuq əriştə və suşi, həmçinin müxtəlif içkilərlə pizza daxil idi.
"Hesab cəmi 150 dollar oldu", — Bird xatırlayır.
Xarici dostlar
Şimali Koreya iqtisadi yüksəlişə təkbaşına nail ola bilməzdi. Kim rejimi Ukrayna cəbhəsinə sursat və 15 000-dən çox əsgər göndərməklə enerji resursları tədarükünü və tikinti materiallarına çıxışı gücləndirib. Cənubi Koreya kəşfiyyatı ilə əlaqəli Seul analitik mərkəzi — Milli Təhlükəsizlik Strategiyası İnstitutunun qiymətləndirməsinə görə, silah satışları Pxenyana milyardlarla dollar qazandırıb.
Çinlə aylıq ticarət həcmi səkkiz ilin maksimumuna çatıb: müxtəlif Çin istehlak brendləri Şimali Koreyada biznesini inkişaf etdirir, baxmayaraq ki, bu cür satışlar sanksiyaları pozur. Şimali Koreyada rəqəmsal iqtisadiyyata start verən qacetlərin yayılması böyük ölçüdə Çin komplektləşdiricilərindən asılıdır.
Həm Pekin, həm də BMT-də veto hüququna malik Moskva Pxenyana qarşı sanksiyaların yumşaldılmasına yenidən çağırış edir. Kim potensial müttəfiqlər şəbəkəsini genişləndirir: ötən payız o, ilk dəfə olaraq iyirmidən çox xarici liderlə birlikdə Çində hərbi paradda iştirak etdi.
Martda o, Pxenyanda Belarus Prezidenti Aleksandr Lukaşenkonu qəbul etdi — həmin vaxt iki ölkə dostluq müqaviləsi imzaladı. "Biz bir-birimizə lazımıq", — Lukaşenko bəyan etdi.
Kimin nüvə proqramı hələlik hərbi hücumlara və ya hakimiyyətin zorla dəyişdirilməsi cəhdlərinə qarşı çəkindirici amil rolunu oynayır. Bu isə ona iqtisadiyyata fokuslanmağa imkan verir. İqtisadi irəliləyiş ABŞ-la nüvə razılaşması bağlanması ehtimalını azaldır: Vaşinqton Pxenyanı nüvə proqramını dondurmağa, dayandırmağa və ya ondan imtina etməyə məcbur etmək üçün tez-tez sanksiyaların yumşaldılmasını və ya iqtisadi stimulları təklif edib.
Cənubi Koreya mərkəzi bankının son məlumatlarına görə — bank öz qiymətləndirmələrində kəşfiyyat məlumatlarından istifadə edir — 2024-cü ildə Şimali Koreya iqtisadiyyatı 3.7% artıb. Bu, səkkiz ilin ən yüksək göstəricisidir. Cənubi Koreyanın analitik mərkəzləri artımın davam etdiyini hesab edir.
"Şimali Koreyanın iqtisadi vəziyyəti hazırda Kim hakimiyyətə təxminən 15 il əvvəl gəldikdən bəri ən güclü dövründədir və yəqin ki, 1994-cü ildən 2011-ci ildə ölümünə qədər ölkəni idarə etmiş atası Kim Çen İrin hakimiyyəti dövründəki istənilən mərhələdən də üstündür", — Şimali Koreya iqtisadiyyatını onilliklərdir araşdıran Kaliforniya Universitetinin San-Dieqo kampusundan Stefan Haqqard hesab edir. "Bu qədər kasıb ölkə üçün bu inanılmaz nailiyyətdir", — Haqqard deyir və qeyd edir ki, Kim müəyyən mənada sadəcə şanslı olub.
Britaniyalı kontent müəllifi Corc Devedelaka Qərb vətəndaşlarının Şimali Koreyaya daxil olmaq üçün nadir imkanlarından birindən istifadə etdi: 2025-ci ilin aprelində o, Pxenyan Beynəlxalq Marafonu çərçivəsində 10 kilometrlik qaçışa yazıldı. Onun sözlərinə görə, qaçış zamanı o, məsələn, bir şimali koreyalının pudelin pəncəsini qaldıraraq qaçışçılara əl elətdirdiyini görəndə heyrətə gəlib. Devedelakanın dediyinə görə, bir çox şimali koreyalı qaçışçıları smartfonla çəkirdi. "Onlar telefonlardan tez-tez istifadə edirdilər", — o qeyd edib.
Rusiyanın "Vostok İntur" turizm agentliyinin məlumatına görə, Şimali Koreyada mobil telefonların daxili istehsalı ildə yarım milyon cihaza çatıb. Tədqiqatçılar smartfonların geniş yayıldığını bildirirlər: bazarda 50-dən çox müxtəlif brend təqdim olunur.
"Həmişəkindən daha varlı"
Cəmi beş il əvvəl Şimali Koreya çətin dövr yaşayırdı. COVID-19 pandemiyası səbəbindən ölkə sərhədlərini bağladı, bu isə ölkənin əsas iqtisadi tərəfdaşı olan Çinlə ticarətin kəskin azalmasına səbəb oldu. Enerji təchizatında fasilələr yarandı: resurs çatışmazlığına görə kömür şaxtalarının işi dayandırıldı. Mağaza rəflərində bitki yağı və şəkər kimi əsas məhsullar çatışmamağa başladı. Bu barədə 2021-ci ildə Rusiyanın Pxenyandakı o vaxtkı səfiri Rusiya dövlət mediasına müsahibəsində bildirmişdi.
Kim Çen In ölkənin iqtisadi siyasətinin gözlənilən nəticələri vermədiyini etiraf etdi və əhalinin ərzaqla təminatında ciddi problemlər olduğunu qeyd etdi.
Vəziyyət 2022-ci ildən sonra yaxşılaşmağa başladı.
2023-cü ildə Kim Çen In pandemiyadan sonra ilk xarici səfərini etdi — o, Prezident Vladimir Putinlə görüşmək üçün Rusiyanın Uzaq Şərqinə getdi. Növbəti il Putin Pxenyana səfər etdi və liderlər əməkdaşlıq sazişi imzaladılar.
Rusiya ilə münasibətlərin dərinləşməsi Şimali Koreyanın inkişafı üçün mühüm amilə çevrildi. Ekspertlər iki ölkə arasında sənaye və ticarət əməkdaşlığının artdığını qeyd edirlər.
Son bir ildə Şimali Koreya illərlə donmuş vəziyyətdə qalan iri tikinti layihələrini başa çatdırıb. Onların arasında:
• Pxenyandakı ən böyük xəstəxana;
• Nyu-Yorkdakı Mərkəzi Parkdan daha böyük istixana kompleksi;
• sahildə yeni kurort kompleksi var.
"20×10" təşəbbüsü növbəti 10 il ərzində hər il 20 şəhər və rayonda yeni zavodların tikintisini nəzərdə tutur. Proqram yerli iqtisadiyyatın canlandırılmasına yönəlib və müasir infrastrukturun — tibb müəssisələrinin, yüngül sənaye müəssisələrinin və istirahət zonalarının yaradılmasını nəzərdə tutur.
Rejim dövlət mağazaları və apteklər şəbəkəsini genişləndirir, kənd yerlərində yeni zavodlar isə iş yerləri yaradır. Bu iş yerləri əvvəllər xırda ticarətlə məşğul olan insanlar üçün də açılır.
Şimali Koreya haqqında YouTube kanalının aparıcısı Ben Ueston ötən il Çin və Rusiya sərhədləri yaxınlığındakı xüsusi iqtisadi zonaya səfər edib. Pxenyandan uzaqda o, yeni taksi parkı və köhnə evlərin yerini alan müasir binalar görüb. "Görünür, bu cür layihələr bütün ölkə üzrə həyata keçirilir", — o qeyd edib.
Müasir avtomobillər
Avstriyalı rejissor Briqitta Vayx 2018-ci ildən bəri Şimali Koreyada olmamışdı. Ötən payız Pxenyan Beynəlxalq Film Festivalına gələndə onun ilk diqqətini çəkən şey küçələrdə hərəkətin daha canlı olması idi. Onun sözlərinə görə, yollarda çoxlu elektromobil və idxal olunmuş maşın var idi, yerli avtomobil sahiblərinin sayı isə nəzərəçarpacaq dərəcədə artmışdı.
"Avtomobillər kifayət qədər müasir görünür", — Vayx qeyd edib. Onun şimali koreyalı bələdçisi izah edib ki, elektromobillərə ekoloji baxımdan təmiz olduqlarına görə üstünlük verilir.
Avtomobil idarə etmək o qədər geniş yayılıb ki, dövlət televiziyası bu yaxınlarda yol hərəkəti qaydalarının yenilənməsi barədə iki hissəli süjet yayımlayıb. Yeniliklər arasında aşağıdakılara qadağalar var:
• yolu nəzərdə tutulmayan yerdən keçmək;
• heyvanları xaltasız gəzdirmək;
• sükan arxasında siqaret çəkmək.
Apreldə Kim Çen In Hvason rayonunda yeni yaşayış məhəlləsinə baş çəkdi. Qırmızı rəngə boyanmış 40 mərtəbəli iki yaşayış qülləsi burada yerləşirdi. Bu rayonda xidməti vəzifəsini yerinə yetirərkən həlak olan şimali koreyalı hərbçilərin ailələrinə mənzillər verilir.
Çinli mübadilə tələbələri sosial şəbəkələrdə Pxenyandan fotolar paylaşırlar — məsələn, tanınmış brendlərin kosmetikası və günəş eynəkləri satılan univermaqların şəkillərini.
Mayda Şimali Koreya pandemiyadan sonra ilk tammiqyaslı Yaz Beynəlxalq Ticarət Sərgisini keçirdi. Tədbirdə 290-dan çox şirkət, o cümlədən Rusiya, Çin, Monqolustan, İsveçrə və Taylanddan şirkətlər iştirak etdi.
Şimali Koreyanın elektronika şirkəti tamaşaçılara alış-veriş etməyə imkan verən "ağıllı televizorlar" təqdim etdi. Sərgidə həmçinin yerli istehsal olan smartfonlar nümayiş etdirildi — qırmızı, mavi və narıncı rənglərdə.
"Biz insanların istəklərini dinləyirik", — satıcı qadın Şimali Koreya dövlət telekanalının efirində bəyan etdi. "Məqsədimiz yerli elektronikanı daha da inkişaf etdirməkdir".
Şimali Koreyaya turist qrupları aparan Britaniya vətəndaşı Zoi Stivens xatırlayır ki, pandemiyadan əvvəl bütün hesablaşmalar nağd aparılırdı. Ötən il Pxenyana səfəri zamanı o, yerli sakinlərin smartfon vasitəsilə ödənişlərdən getdikcə daha çox istifadə etdiyini görüb. Yemək, əsas ərzaq məhsulları və hətta reseptlə verilən dərmanların sifarişi üçün tətbiqlər yaranıb. / banker.az