Pul Kütləsinin İfrat Artımı və Sistemli İdarəetmə

Pul Kütləsinin İfrat Artımı və Sistemli İdarəetmə1863–2009: 146 İldə Formalaşan Dollar Kütləsi
Müasir iqtisadiyyatın əsas dayaqlarından biri pul kütləsinin idarə olunmasıdır. Bu idarəetmə tarixi dövrlərdə fərqli yanaşmalar tələb etsə də, son yüz ildə pul siyasətinin manipulyasiya imkanları görünməmiş həddə çatmışdır.
1863–2009 illəri arasında ABŞ-da dövriyyəyə buraxılan pul aqreqatlarının həcmi belə idi:
• M1 (fiziki pul və likvid vəsaitlər): 1.7 trilyon dollar
• M2 (əmanət, fond və digər qismən likvid aktivlər): 8.5 trilyon dollar
• Ümumi pul kütləsi: 10.2 trilyon dollar
Başqa sözlə, 146 il ərzində ABŞ iqtisadi sistemində toplam 10.2 trilyon dollar dövriyyəyə buraxılmışdı.
Lakin bu sabit sistem 2008-ci il maliyyə böhranı ilə sarsıldı və nəticədə tədavüldə olan pul kütləsi daha əvvəl görünməmiş sürətlə artdı.

2009–2020: Dollar Kütləsinin Dramatik Artımı

2008-ci ildə ABŞ iqtisadiyyatı ən böyük böhranlardan birini yaşadı. Bank sistemində yaranan böhran və mənzil bazarında şişirdilmiş aktivlərin çöküşü, Federal Ehtiyat Sistemini (FED) ciddi tədbirlər görməyə məcbur etdi.
Bu tədbirlərdən ən əsası kəmiyyət yüngülləşdirməsi (quantitative easing) oldu. Yəni FED daha çox pul çap edərək iqtisadiyyata süni likvidlik daxil etdi.
Nəticədə, 2009–2020 illəri arasında:
• M1 pul kütləsi 5 trilyon dollar artaraq 6.7 trilyon dollara çatdı.
• M2 pul kütləsi 10.9 trilyon dollar artaraq 19.4 trilyon dollara yüksəldi.
• Cəmi pul kütləsi 26.1 trilyon dollara çatdı.
Bu o deməkdir ki, 146 il ərzində dövriyyəyə buraxılan pul kütləsi (10.2 trln $), cəmi 11 il ərzində 2.5 dəfə artırıldı.
Bu rəqəmlər iqtisadiyyatda tədavüldə olan pulun əvvəlki standartlardan kənara çıxdığını göstərir. Əgər iqtisadiyyatda əmtəə və xidmətlərin həcmi bu qədər artmırsa, bu zaman sistemin özündə ciddi struktur problemi yaranır.

Pul Kütləsi və İqtisadi Qanunlar

İqtisadiyyatda belə bir fundamental qayda var:
1 əmtəə = 1 pul.
Bu nə deməkdir?
• Əgər bazarda 1 məhsul varsa və 1 pul vahidi dövriyyədədirsə, həmin məhsulun dəyəri 1 pul olacaq.
• Əgər bazarda əmtəələrin sayı dəyişmirsə, lakin dövriyyədə olan pul miqdarı ikiqat artırsa, o zaman inflyasiya baş verir.
• İstehlak bazarındakı qiymətlər məhz bu mexanizmin nəticəsində yüksəlir.
Onda belə bir sual yaranır: ABŞ hökuməti bu artan pul kütləsi ilə necə mübarizə aparır?

Pul Kütləsinin İdarə Edilməsi: Süni İqtisadi Strategiyalar

Pul dövriyyəsinin əsas problemi onun bərabər paylanmamasıdır.
• Bazarda müəyyən bir seqment böyük həcmdə pulu əlində saxlayır.
• Digər seqment isə dərhal istifadə oluna bilən "sıcak para"ya ehtiyac duyur.
Əgər iqtisadiyyat bu disbalansdan dolayı yavaşlayırsa, dövriyyəni saxlamaq üçün daha çox pul çap edilməlidir.
Lakin bu sonsuz pul çapı nə qədər davam edə bilər?
Bunun həlli yeni iqtisadi mexanizmlər yaratmaqdır. Belə mexanizmlərdən biri də Bitcoin və kriptovalyutalar oldu.

Bitcoin: Rəqəmsal Qurtuluş, yoxsa Süni Dəyər?

2008-ci il böhranından sonra Blockchain adlı bir sistemin yaradılması təsadüfi deyil.
• Bu sistem yalnız decentralized (mərkəzsiz) olduğu üçün bazar tərəfindən qəbul edilə bilərdi.
• Ancaq əsas məqsəd tədavüldəki artıq pul kütləsini əritmək üçün bir vasitə yaratmaq, həmçinin kağız pullardan tədricən, ağrısız-sancısız şəkildə rəqəmsal pula keçidi təmin etmək idi.

Bu necə baş verir?

1. Fərqli dünya ölkələrinin mediasında öncə Bitcoin-ə və digər kriptovalyutalara geniş populyarlıq qazandırıldı.
2. İnvestorlar kütləvi şəkildə kriptovalyuta alətlərinə pul yatırmağa başladılar.
o Nəticədə, son 14 ildə kriptovalyuta bazarının ümumi kapitallaşması 4 trilyon dollara yaxınlaşdı.
3. Bu illər ərzində hər böyük düşüş zamanı sistem 200-300 milyard dolları yox edir və bunu süni enişlər vasitəsilə periodik olaraq davam etdirir.
4. Məsələn, son üç böyük "Crash" nəticəsində tədavüldə olan puldan artıq 5 trilyon dollar silinmişdir.

Bəs bu pul hara gedir?

Heç yerə! Çünki dəyər sadəcə yox edilir.
Bu, 2009–2025-ci illər arasında artıq pul kütləsinin insanların əlindən dolayı yolla toplanaraq "yandırılmasının" bir sistemidir.

Kriptovalyutalar və ya Bitcoin: Yox Olacaqmı?

Mən Bitcoin-in tamamilə yox olacağını demirəm.
Amma BTC-nin süni şəkildə dəyər qazandırılmış "heçlik" olduğunu əminliklə deyirəm.
Bu süni dəyər qazanma prosesi 10 il yox, 100 il də davam edə bilər.
• Zaman keçdikcə bir çox kriptovalyuta yox olacaq, digərləri isə populyarlıq qazanacaq.
• Hətta bu gün bazarda olmayan bəzi kriptovalyutaların bir müddət sonra TOP 10-luğa daxil olduğunu görə bilərik.
• Eləcə də, hazırda yüksək bazar dəyərinə malik bəzi kriptovalyutaların tamamilə yox olmasını müşahidə edə bilərik.

Bütün bu proseslər bir oyun sistemidir:

- Əvvəlcə süni dəyər yaradılır.
- Sonra həmin dəyər müəyyən aralıqlarla qırılır.
- Hər böyük "bull run" (buğa trendi) trilyonlarla dolların bazardan silinməsi ilə nəticələnir.
- Amma bu silinən pul real iqtisadiyyata qayıtmır, sadəcə yox olur.
Əgər ticarət edirsinizsə, alış-satış arasındakı fərqdən real qazanc əldə edin, pulu çıxarıb gerçək dünyada dəyərləndirin.
Ancaq heç vaxt uzunmüddətli olaraq hər hansı bir kriptovalyutaya bel bağlamayın...

Bitcoin – Süni Dəyər, yoxsa Gələcəyin Valyutası?

Pul sistemində manipulyasiya tarixin ən köhnə taktikalarından biridir.
Həmişə dövriyyədəki artıq pulun iqtisadiyyata təsirini balanslaşdırmaq üçün süni mexanizmlər yaradılıb.
Bitcoin isə bu sistemin modern bir variantıdır.
Bununla belə, dünya tədricən rəqəmsal pula keçid edir və gələcəkdə kriptovalyutalar əsas tədavül vasitələrindən biri olacaq.
Amma məhz hansı kriptovalyutalar?...

Müstəqil Maliyyə Analitiki, Ekspert Lətif Baxışov

Maliyyə     Tarix: 16 fevral 2025

Oxşar xəbərlər

Azərbaycan iqtisadiyyatı 1,4% böyüyüb, istehlak qiymətləri 5,7% artıb

2026-cı ilin yanvar–iyul aylarında Azərbaycanda 76 milyard 817,7 milyon manatlıq ümumi daxili məhsul istehsal olunub. Ölkə iqtisadiyyatı real ifadədə 1,4% böyüyüb. Dövlət Statistika Komitəsinə istinadən xəbər verir ki, iqtisad

Sənaye parkları rezidentlərinin idxal etdiyi ƏDV-dən və gömrük rüsumlarından azad olunan texnikaların siyahısı təsdiqlənib

Sənaye və texnologiyalar parklarının idarəedici təşkilatı və operatoru tərəfindən idxal edilən, əlavə dəyər vergisindən və gömrük rüsumlarından azad olunan texnika, texnoloji avadanlıq və qurğuların siyahısı təsdiq edilib

Azərbaycanla Kamboca arasında investorlar üçün vergi maneəsi aradan qalxır

Azərbaycan Respublikası ilə Kamboca Krallığı arasında gəlirlərə görə vergilərə münasibətdə ikiqat vergitutmanın aradan qaldırılması və vergidən yayınmanın qarşısının alınması haqqında Saziş layihəsi üzrə danışıqların ikinc

Dövlət Vergi Xidməti büdcəyə proqnozdan 913 milyon manat artıq vəsait toplayıb: Rekord həcm – 9 ayda 13,6 milyard manat

Azərbaycanda vergi daxilolmaları 13,6 milyard manatı ötdü – Büdcəyə proqnozdan 913 milyon manat artıq vəsait daxil olub. 2026-cı ilin ilk 9 ayında Azərbaycanda dövlət büdcəsinə vergi daxilolmaları əhəmiyyətli dərəcədə artıb

Dünya maliyyə bazarları ilə bağlı həftəlik analiz

()  İnvestAZ-dan dünya maliyyə bazarları ilə bağlı həftəlik analiz. İnvestAZ İnvestisiya Şirkəti tərəfindən aparılan həftəlik bazar araşdırmalarına görə 15–21 iyun 2026 həftəsində valyuta və əmtəə bazarlarında əsas hərəkətveric

Maliyyə Nazirliyi büdcə proqnozunu yenilədi: ilin sonunda kəsir 1,5 milyard manata düşə bilər

Azərbaycanın 2026-cı il üzrə dövlət büdcəsinin gəlirlərinin təsdiqlənmiş göstəricidən 756 milyon manat çox, xərclərinin isə 841 milyon manat az olacağı gözlənilir. Nəticədə ilin sonuna dövlət büdcəsinin kəsirinin təsdiqlənmi

ING: Avro/dollar tezliklə 1,14 səviyyəsini test edə bilər

ING analitiklərinin fikrincə, dollar üzrə qısamüddətli risklər bir qədər yuxarı istiqamətli olsa da, dollar indeksinin (DXY) 2025-ci ilin may ayında gördüyü yüksək səviyyəyə yenidən çatması çətin görünür. Analitiklər avro/dolla

Metallurgiya ixracında müsbət dinamika - Qara metal ixracı 24,6%, alüminium ixracı 44,6% artıb

2026-cı ilin yanvar-may aylarında qara metallar və onlardan hazırlanan məmulatların ixracı 46 milyon 428,6 min dollar təşkil edib. 2025-ci ilin eyni dövründə bu göstərici 37 milyon 257,6 min dollar idi. Dəyər ifadəsində artı

1 tonu üçün 150 manat gömrük yığımı alınacaq

Nazirlər Kabineti 26 aprel 2016-cı il tarixli "Gömrük yığımlarının məbləğləri"ndə dəyişiklik edib. Bununla bağlı Baş nazir Əli Əsədov yeni əmr imzalayıb. VTB-də minimal faiz dərəcəsi ilə nağd kredit 9.9%-dən. Qərar


iqtisadi xeberler bitcoin qiymeti kripto bu gunun xeberleri telefonla pul qazanmaq