Yuan 25% bahalaşarsa, qlobal iqtisadiyyatı nə gözləyir?

Macquarie Group-un may hesabatında analitiklər yuanın dollar qarşısında 5,0 səviyyəsinə qədər möhkəmlənə biləcəyi ssenarini nəzərdən keçiriblər. Valyuta bazarı üçün bu, son illərin ən kəskin hərəkətlərindən biri olardı. Qlobal iqtisadiyyat üçün isə nəticələr daha geniş ola bilər — ticarət axınlarının yenidən bölüşdürülməsindən və xammal qiymətlərinin dəyişməsindən tutmuş Çinin beynəlxalq hesablaşmalardakı rolunun artmasına qədər.
Bunun baş verəcəyi təqdirdə hansı nəticələrin yarana biləcəyinə nəzər salaq.
Yuanın 5,0 səviyyəsinə yüksəlməsi nə dərəcədə əhəmiyyətlidir?
Nəzəri baxımdan bu, çox böyük dəyişiklikdir. Praktikada isə müəyyən nüanslar mövcuddur.
Çin iqtisadiyyatı hələ də inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyat hesab edilir və yuanın qlobal ticarətdə payı 3%-i keçmir. İlk baxışda bu, məhdud təsirə malik lokal hadisə kimi görünə bilər.
Lakin Çin dünya ÜDM-nin təxminən beşdə birini formalaşdırır, dünyanın ən böyük mal ixracatçısı və bir çox xammal növlərinin ən böyük idxalçısıdır. Bu isə o deməkdir ki, yuanın məzənnəsindəki hər hansı ciddi dəyişiklik ölkənin beynəlxalq alıcılıq qabiliyyətinə təsir göstərəcək və qlobal ticarət axınlarında, eləcə də kapital hərəkətində zəncirvari reaksiyaya səbəb olacaq.
Hazırda 1 ABŞ dolları təxminən 6,7 yuana bərabərdir. Məzənnənin 5,0 səviyyəsinə yüksəlməsi yuanın 25%-dən çox möhkəmlənməsi deməkdir. Bu dəyişiklik sürətlə baş verərsə, onun təsirini təkcə Çin istehlakçıları deyil, bütün dünya hiss edəcək.
Bu, Çin üçün nə deməkdir?
2025-ci ildə Çin 26,99 trilyon yuan dəyərində məhsul ixrac edib, 18,48 trilyon yuan dəyərində isə idxal həyata keçirib. Başqa sözlə, ölkə xarici bazarlara aldığı məhsullardan təxminən 50% daha çox mal satıb.
Belə iqtisadi modelə malik ölkə üçün güclü valyutanın təsiri ikitərəfli olur. İxracatçılar rəqabət üstünlüyünün bir hissəsini itirirlər, çünki onların məhsulları xaricdə bahalaşır. İdxalçılar isə əksinə, qazanırlar, çünki xarici mallar milli valyutada daha ucuz başa gəlir.
Lakin Çində vəziyyət yalnız ixracatçılar və idxalçılar arasındakı qarşıdurma ilə məhdudlaşmır. Ölkə əsasən xammal və avadanlıq idxal edir, əvəzində isə daha yüksək əlavə dəyərə malik hazır məhsullar ixrac edir.
Bu səbəbdən bir çox istehsalçılar, o cümlədən ixracyönümlü şirkətlər üçün daha ucuz idxal bahalaşmış yuanın yaratdığı mənfi təsirlərin bir hissəsini kompensasiya edə bilər.
İstehlakçılar üçün təsir gözlənildiyindən daha zəif ola bilər. Çində gündəlik istehlakın böyük hissəsi yerli istehsal hesabına təmin olunur və idxal məhsullarının payı nisbətən aşağıdır. Buna görə də güclü yuan istehlak səbətinin dəyərində kəskin dəyişiklik yaratmaya bilər.
Onun əsas təsiri idxal olunan inflyasiyanın azalması və bəzi xarici məhsulların ucuzlaşması vasitəsilə hiss olunacaq.
Nəticədə, güclü yuan Çin iqtisadiyyatını hökumətin uzun illərdir hədəflədiyi modelə daha da yaxınlaşdıra bilər. Daha ucuz texnologiyalar, xammal və xarici məhsullar daxili istehlakı stimullaşdıracaq, ucuz ixracın rolu isə tədricən azalacaq.
Pekin üçün bu, daha balanslı iqtisadi modelə keçid demək ola bilər. Lakin belə transformasiya ənənəvi ixrac sahələri və onlardan asılı regionlar üçün ağrılı proses olacaq.
Bu, qlobal ticarətə necə təsir göstərə bilər?
2025-ci ildə Çin təxminən 1,2 trilyon dollar həcmində rekord ticarət profisiti qeydə alıb. İxrac və idxal arasındakı bu fərq uzun illərdir Pekinlə ABŞ və Avropa arasında ticarət mübahisələrinin əsas səbəblərindən biri hesab olunur.
Qərb ölkələri mütəmadi olaraq Çin istehsalçılarını ədalətsiz rəqabət üstünlükləri əldə etməkdə ittiham edirlər.
Güclü yuan nəzəri baxımdan bu balanssızlığı azalda bilər, xüsusilə də məzənnə artımı uzunmüddətli xarakter daşıyarsa.
Lakin yuanın hətta 30% möhkəmlənməsi belə Çini ixrac supergücündən böyük idxalçıya çevirməyəcək. Çünki Çin şirkətlərinin rəqabət qabiliyyəti yalnız valyuta məzənnəsi ilə müəyyən olunmur.
Bu üstünlük həm də istehsalın miqyası, inkişaf etmiş logistika şəbəkəsi, təchizatçılara çıxış imkanları və sənaye klasterlərinin yüksək konsentrasiyası ilə bağlıdır.
Bundan əlavə, Çin dünyanın ən böyük neft, dəmir filizi, mis və bir çox digər xammal növlərinin idxalçısı olaraq qalır. Lakin yuanın möhkəmlənməsi Çinin avtomatik olaraq daha çox neft və ya mis alacağı anlamına gəlmir. Bunun üçün yenə də iqtisadi artımın, sənaye istehsalının və daxili istehlakın genişlənməsi tələb olunacaq.
Yuanın bahalaşması Çin şirkətlərinin davranışını dəyişə bilər. Daha ucuz idxal olunan resurslar ehtiyatların artırılmasına, emal sahələrinə investisiyaların genişləndirilməsinə və əlverişli bazar şəraitində alışların artırılmasına imkan yaradır.
Xammal ixrac edən ölkələr üçün bu, daha yüksək ödəmə qabiliyyətinə malik alıcının meydana çıxması deməkdir. Çin üçün isə bu, xarici qiymət şoklarına qarşı əlavə müdafiə mexanizmi rolunu oynayır.
Nəticədə qlobal ticarət müəyyən qədər daha balanslı ola bilər. Çinin bir çox ticarət tərəfdaşı üçün bu, Çin bazarına çıxış imkanlarının genişlənməsi və ticarət profisiti ilə bağlı gərginliyin azalması demək olacaq.
Kim uduzacaq, kim qazanacaq?
Valyuta məzənnəsinin dəyişməsi təkcə ixracatçılar və idxalçılara deyil, digər iqtisadi iştirakçılara da təsir göstərir.
Çin istehlakçıları əsasən qazanan tərəf olacaq. İdxal malları onlar üçün ucuzlaşacaq, həmçinin daxili istehsal xərclərinin azalması hesabına inflyasiya təzyiqi zəifləyəcək.
Eyni zamanda Çin işçi qüvvəsinin beynəlxalq bazardakı rəqabət qabiliyyəti azalacaq. Çinli proqramçıları, dizaynerləri və digər mütəxəssisləri işə götürmək xarici şirkətlər üçün əvvəlki qədər sərfəli olmayacaq.
Xarici valyutada borcu olan Çin şirkətləri isə rahat nəfəs alacaqlar. Borclara xidmət xərcləri azalacaq və öhdəlikləri yerinə yetirmək daha asan olacaq. Bu, "gəliri hansı valyutada əldə edirsənsə, borcu da həmin valyutada götür" prinsipinin tam işləmədiyi nadir hallardan biridir.
Çin dövləti üçün isə vəziyyət daha mürəkkəb olacaq. Bir tərəfdən, daha güclü yuan nəhəng ticarət profisitinin azalmasına və daxili tələbat əsasında inkişaf modelinə keçidin sürətlənməsinə kömək edə bilər.
Digər tərəfdən, hökumət milli valyutada hesablandıqda valyuta ehtiyatlarının dəyərinin azalması ilə üzləşəcək.
Ucuz Çin idxalına öyrəşmiş inkişaf etmiş ölkələrin istehlakçıları da müəyyən mənada uduzan tərəf ola bilərlər. Onlar ya daha yüksək qiymətlərlə barışmalı, ya da alternativ təchizatçılar axtarmalı olacaqlar.
Nəticə etibarilə, dolların 5 yuan səviyyəsinə enməsi heç də aydın qaliblər və məğlublar yaradan ssenari deyil. Çin daha yüksək gəlirlər və daha balanslı iqtisadi model naminə iqtisadi artımın bir hissəsindən imtina edə bilər.
Eyni zamanda onun ticarət tərəfdaşları dünyanın ən böyük istehsal mərkəzi ilə aralarındakı fərqi müəyyən qədər azaltmaq imkanı əldə edəcəklər.
Yuan dolları sıxışdırıb çıxara bilərmi?
Qısa cavab — xeyr.
Yuan hətta 30% möhkəmlənsə belə, dolları dünyanın əsas ehtiyat və hesablaşma valyutası mövqeyindən uzaqlaşdıra bilməyəcək. İki maliyyə sistemi arasındakı fərq hələ də çox böyükdür və Çin valyutasının beynəlxalq rolu ölkənin iqtisadi çəkisindən xeyli geri qalır.
Yuanın beynəlxalq yayılmasının əsas hərəkətverici qüvvəsi Çinin CIPS adlı sərhədlərarası ödəniş sistemidir. Mart ayında sistem vasitəsilə həyata keçirilən əməliyyatların orta gündəlik həcmi rekord səviyyəyə — 920 milyard yuana çatıb, bəzi günlərdə isə 1,2 trilyon yuanı ötüb.
Rusiyaya və İrana qarşı sanksiyalar fonunda bu sistem üzərindən aparılan beynəlxalq hesablaşmaların sayı artır. Çinlə neft ticarətinin müəyyən hissəsi artıq yuanla həyata keçirilir.
Bununla belə, dəyişikliklərin miqyası hələ də məhduddur. GMF Research-in hesablamalarına görə, qlobal neft ticarətində yuanın payı cəmi 3–8% təşkil edir. Dolların payı isə hələ də təxminən 80%-dir.
Üstəlik, beynəlxalq valyuta statusu üçün təkcə ödəniş sistemi kifayət etmir. Bunun üçün inkişaf etmiş maliyyə bazarı da tələb olunur. Yuanla ifadə olunan fyuçers, opsion və digər maliyyə alətlərinin istifadəsi hələ də məhduddur. Qlobal investorların Çin maliyyə aktivlərinə marağı da ABŞ aktivlərinə olan maraqla müqayisədə xeyli aşağıdır.
Əsas problem yuanın məzənnəsində deyil, Çin maliyyə sisteminin strukturundadır. Çin hələ də kapital hərəkətini məhdudlaşdırır və ABŞ-la müqayisədə daha qapalı maliyyə bazarını qoruyur.
Bu məhdudiyyətlər qüvvədə qaldıqca yuan beynəlxalq ticarətdə mövqelərini tədricən gücləndirə bilər, lakin dolların tamhüquqlu alternativinə çevrilməsi ehtimalı aşağı olaraq qalır.
Belə ssenari nə dərəcədə realdır?
2026-cı ilin may ayına olan vəziyyətə görə iri beynəlxalq bankların əksəriyyəti dolların 5 yuan səviyyəsinə enməsini əsas ssenari hesab etmir.
HSBC ilin sonuna qədər yuanın 1 dollar üçün 6,65 səviyyəsinə qədər möhkəmlənəcəyini gözləyir. Deutsche Bank 6,55, Goldman Sachs isə yaxın 12 ay ərzində təxminən 6,50 səviyyəsini proqnozlaşdırır.
Ümumilikdə bazar yuanın möhkəmlənəcəyinə inanır, lakin valyuta inqilabı gözləmir.
Daha güclü yuan tərəfdarlarının əsas arqumenti Çin şirkətlərinin topladığı nəhəng həcmdə dollar aktivləri ilə bağlıdır. Macquarie-nin qiymətləndirməsinə görə, söhbət təxminən 800 milyard dollardan gedir.
Əgər biznes bu vəsaitləri kütləvi şəkildə yenidən yuana çevirməyə başlasa, milli valyutaya tələbat kəskin arta və məzənnəni mövcud səviyyələrdən xeyli yuxarı qaldıra bilər.
Lakin belə bir ssenari üçün təkcə valyuta amili kifayət deyil. Macquarie analitikləri yuanın möhkəmlənməsini daxili tələbatın bərpası, hökumətin genişmiqyaslı stimullaşdırıcı tədbirləri və biznesin inamının artması ilə əlaqələndirirlər.
Başqa sözlə, dolların 5 yuan səviyyəsinə enməsi mümkündür, lakin bu, daha çox bir neçə əlverişli amilin eyni vaxtda baş verməsini nəzərdə tutan stress-ssenari hesab olunur.
Bu hadisənin qlobal maliyyə böhranı və ya Bretton-Vuds sisteminin dağılması miqyasında nəticələr yaratması ehtimalı azdır. Dolların və ya avronun eyni həcmdə möhkəmlənməsi ilə müqayisədə təsirlər daha məhdud olacaq.
Bununla belə, Çinin qlobal iqtisadiyyatda oynadığı rol nəzərə alınarsa, belə bir dəyişiklik yalnız valyuta bazarı ilə məhdudlaşmayacaq.
Söhbət daha çox beynəlxalq ticarətdən və xammal bazarlarından başlayaraq qlobal hesablaşma sistemlərinin strukturuna qədər uzanan uzunmüddətli dəyişikliklər zəncirindən gedir. Bu təsirlər isə bir anda deyil, illər ərzində tədricən özünü göstərəcək. / banker.az